
Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg
Y bedwaredd neu’r bymthegfed ganrif
Arthur a Chaledfwlch
Yr hanes Cymraeg am eni Arthur, ei fachgendod gyda Chynyr Farfog ym Mhenllyn, a’r cleddyf yn y garreg adeg y Nadolig.
Llun: Golwg o’r awyr ar hyd Llyn Tegid, y llyn naturiol mwyaf yng Nghymru · Peter McDermott, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
| Cedwir yn | Llawysgrif Llansteffan 201 (NLW MS 1A bellach), gyda darn yn Llawysgrif Llansteffan 4 |
|---|---|
| Iaith | Cymraeg Canol |
| Lleoedd | Tintagel, Penllyn, a Chaer Fuddai |
| Pobl | Uthr Bendragon, Eigr, Myrddin, Cynyr Farfog, Cai, yr Archesgob Dyfrig ac Arthur |
Roedd gan y Cymry eu hanes eu hunain am sut y daeth Arthur yn frenin. Mae wedi goroesi mewn llawysgrif dreuliedig o ddiwedd yr Oesoedd Canol yn y Llyfrgell Genedlaethol, Llansteffan 201, lle mae rhai geiriau wedi rhwbio ymaith ar yr ymylon, a cheir rhai o’i llinellau eto yn Llansteffan 4.FfynonellauA Welsh version of the birth of Arthur and the ordeal of the sword in the stone ↗CODECS, y gronfa ar-lein ar gyfer astudio hen ieithoedd a llyfrau’r ynysoedd (Saesneg)Y testun a’i lawysgrifau: Llansteffan 201, NLW MS 1A bellach, a darn yn Llansteffan 4.Arthur a Kaledvwlch ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Lawysgrif Llansteffan 201 (Saesneg)Y testun Cymraeg, gyda’r bylchau yn y tudalennau treuliedig wedi’u llenwi o ddarlleniad y golygydd, a chyfieithiad. Mae’n dechrau lle mae’r Brut yn gorffen ar ôl y noson yn Nhintagel, ac mae’n rhoi bachgendod Cymreig i Arthur.
Bachgen a anfonwyd i Benllyn
Dywed Myrddin wrth Uthr fod Eigr yn feichiog, a bod rhaid cuddio’r plentyn a’i fagu’n ddirgel. Pan aned mab teg fe’i cludwyd, gyda llythyrau gan Uthr a Myrddin, i lys Cynyr Farfog, arglwydd Penllyn, o amgylch Llyn Tegid ym Meirionnydd. Dywed llythyr Uthr wrth Gynyr fod rhaid i’w wraig ei hun fagu’r bachgen a chael mamaeth arall i’w mab hi. Mae Cynyr yn peri ei fedyddio’n Arthur ac yn ei fagu fel ei fab ei hun nes ei fod yn bedair ar ddeg, wrth ochr ei fab Cai, ac mae Arthur yn anrhydeddu Cynyr fel y mae mab yn anrhydeddu ei dad, heb wybod ei fod yn blentyn i neb arall.FfynhonnellArthur a Kaledvwlch ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Lawysgrif Llansteffan 201 (Saesneg)Y testun Cymraeg, gyda’r bylchau yn y tudalennau treuliedig wedi’u llenwi o ddarlleniad y golygydd, a chyfieithiad.
Y deyrnas heb frenin
Mae Uthr yn marw ar ôl gŵyl Martin. Mae gwŷr mawr yr ynys yn cyfarfod yng Nghaer Fuddai gyda’r Archesgob Dyfrig i ddewis brenin, oherwydd mae’r Saeson yn tywallt i mewn eto o Humber hyd fôr Catnais. Mae pob gŵr yn enwi ei gâr neu ei gyfaill, ac ni all neb gytuno. Mae Dyfrig yn cofio geiriau Crist, y bydd teyrnas a ymrannodd yn ei herbyn ei hun yn syrthio, ac yn gweld y cryf yn gormesu’r gwan o eisiau cyfiawnder. Maent yn gofyn i Fyrddin, ac mae ef yn dweud wrthynt am ddod ynghyd adeg y Nadolig, glanhau eu calonnau, a gweddïo y dangosai Duw pwy sy’n deilwng i deyrnasu.FfynhonnellArthur a Kaledvwlch ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Lawysgrif Llansteffan 201 (Saesneg)Y testun Cymraeg, gyda’r bylchau yn y tudalennau treuliedig wedi’u llenwi o ddarlleniad y golygydd, a chyfieithiad.
Y cleddyf yn y garreg
Ar noswyl Nadolig mae’r genedl gyfan yn ymgynnull, gwan a chryf, cyfoethog a thlawd, a daw Cynyr gyda Chai ac Arthur. Ar ganiad cyntaf y ceiliog maent yn mynd i’r eglwys, a phan ddaw’r gwasanaeth i ben maent yn cael carreg a chleddyf ynddi, na all neb o’r gwŷr mawr ei dynnu. Y bachgen o Benllyn sy’n ei dynnu. Mae gan gleddyf Arthur enw Cymraeg yn yr holl hen chwedlau: Caledfwlch, yr enw sydd iddo yn Culhwch ac Olwen ac yn y Brutiau Cymraeg.FfynhonnellExcalibur ↗Wikipedia (Saesneg)Caledfwlch yn Culhwch ac Olwen a’r Brutiau Cymraeg, a’r cleddyf yn y garreg.
Arthur Cymreig
Yr hyn sy’n gwneud y testun hwn yn werthfawr yw ei leoliad. Yn ôl traddodiad Cymru, cartref Cai oedd Caer Gai, ger Llanuwchllyn ym mhen Llyn Tegid, ac yma caiff Arthur ei hun ei fagu ym Mhenllyn ymhlith pobl Meirionnydd, cyn i’r cleddyf ei wneud yn frenin Ynys Prydain.
Arthur, brenin y Brythoniaid → Brut y Brenhinedd → Pob hen destun Cymraeg →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf





