Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Tua 1080–1090

Englyn ffon Padarn

Pedair llinell o Hen Gymraeg i foli Cyrwen, ffon Sant Padarn, wedi’u hysgrifennu ar ymyl llyfr yn Llanbadarn Fawr.

Llun: Eglwys Sant Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth · Pricey, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydyn yr 1080au, yn Llanbadarn Fawr
IaithHen Gymraeg, ar fesur englyn
Cedwir ynColeg Corpus Christi, Caergrawnt, Llsgr. 199, ffolio 11a
TestunCyrwen, ffon Sant Padarn

Sefydlodd Sant Padarn ei fynachlog yn Llanbadarn Fawr, ger y môr yn Aberystwyth, yn y chweched ganrif. Dywed ei Fuchedd iddo fynd i Gaersalem gyda Dewi a Theilo, ac i’r Patriarch roi dwy rodd iddo: tiwnig wedi’i gweu ag aur, a ffon. Bum can mlynedd yn ddiweddarach roedd y ffon yn Llanbadarn o hyd, yn cael ei chadw fel crair mwyaf y gymuned, ac roedd ganddi ei henw ei hun: Cyrwen.

Pedair llinell ar ymyl y ddalen

Yn yr 1080au copïodd Ieuan ap Sulien, mab yr esgob ac ysgolhaig yn ysgol Llanbadarn, lyfr Sant Awstin Ar y Drindod. Ar ymyl un o’i ddalennau ysgrifennodd rhywun o’r tŷ englyn pedair llinell mewn Hen Gymraeg i foli’r ffon. Mae’n un o’r ychydig iawn o gerddi Cymraeg a ysgrifennwyd cyn Llyfr Du Caerfyrddin, a’i ysgrifennu gan bobl a allai weld a chyffwrdd â’r peth y mae’n ei foli.

Englyn ffon Padarn

Amdinnit trynit trylenn.Nerthol ei waith, annwyl gan bawb, mae’n ein gwarchod;Amtrybann teirbann treisguenn.cyrhaedda ei rin sanctaidd ffiniau tair gwlad.Amcen creiriou gurth cyrrguenn.Ni ellir gosod un crair wrth ochr Cyrwen:Amdifuys dual bacl patern.rhodd ryfeddol yw ffon Padarn.
Coleg Corpus Christi, Caergrawnt, Llsgr. 199, ffolio 11a

Beth a ddywed y llinellau

Datododd yr ysgolhaig mawr Ifor Williams yr Hen Gymraeg anodd air wrth air. Mae pob llinell yn dechrau â’r un sain, am-, ac yn llawn geiriau sy’n atseinio’i gilydd: trynit, trylenn, trybann, teirbann. Dywed y bardd fod y ffon yn gweithio’n nerthol, yn annwyl gan bawb, ac yn rhoi nawdd; fod ei rhin sanctaidd yn cyrraedd ffiniau tair gwlad; nad oes crair arall i’w gymharu â Chyrwen; a bod ffon Padarn yn rhodd ryfeddol. Mae’r llinell olaf yn defnyddio bacl, hen ffurf bagl, sef pen crwm ffon esgob, gair sy’n fyw yn y Gymraeg heddiw.

Y ffon a’i phobl

Câi creiriau fel Cyrwen eu cario o amgylch y plwyf, tyngid llw arnynt wrth daro bargen, a’u dal i fyny pan fyddai tiroedd yr eglwys dan fygythiad. Gwelodd Gerallt Gymro fod y Cymry yn ei ddydd yn tyngu’n barotach ar ffon sant nag ar yr Efengylau. Mae’r englyn yn dangos mor annwyl oedd ffon Padarn i bobl Llanbadarn, yn yr union adeg pan oedd eu hysgol y ddisgleiriaf yng Nghymru.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf