Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Cyn 1150

Eiry mynydd: englyn Hen Gymraeg

Tair llinell o Hen Gymraeg a gafwyd ar hen siarter: y copi hynaf o bennill a gadwodd Llyfr Coch Hergest dair canrif yn ddiweddarach.

Llun: Golwg o ymyl copa’r Wyddfa i lawr at Lyn Llydaw, gyda chrib Crib Goch · Julian Herzog (Website), CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydcyn tua 1150, a’i gopïo ar siarter o tua 1270
IaithHen Gymraeg
Cedwir yny Llyfrgell Brydeinig, Siarter Harley 75 C 38
Darganfuwyd ganyr hanesydd F. G. Cowley, a’i cyhoeddodd yn 1974

Mae’r rhan fwyaf o gerddi cynnar Cymru wedi dod i lawr atom yn llyfrau mawr y drydedd ganrif ar ddeg a’r bedwaredd ganrif ar ddeg. Mae hwn yn wahanol. Ysgrifennwyd tair llinell o englyn ar siarter, gweithred gyfreithiol ar dir, yn yr hen law ynysol ac mewn sillafu Hen Gymraeg. Perthyn y siarter ei hun i tua 1270, ond mae’r iaith a’r llythrennau yn llawer hŷn, a dyddiodd Kenneth Jackson y pennill i gyfnod cyn 1150. Roedd y copïydd yn copïo o lyfr hŷn nag unrhyw un sydd wedi goroesi.

Eira mynydd, mewn Hen Gymraeg

Eiri mynyd guynt am bertEira mynydd, gwynt am y berth;Cans creaudur nem am nertgan mai Creawdwr nef yw fy nerth,Ai cyscy a una Gurnertai cysgu a wna Gwrnerth?
Siarter Harley 75 C 38, y Llyfrgell Brydeinig

Yr un llinellau dri chan mlynedd yn ddiweddarach

Mae’r un tair llinell yn agor pennill yn Llyfr Coch Hergest, a ysgrifennwyd tua 1400, yn y gyfres hir o englynion sy’n dechrau Eiry mynydd. O’u gosod ochr yn ochr, mae’r ddau gopi yn dangos yr iaith Gymraeg yn tyfu: aeth guynt yn gỽynt, nem yn nef, nert yn nerth, cyscy yn kyscu. Yr un geiriau ydynt, wedi’u sillafu fel y clywai pob oes hwy.

Yr un llinellau yn Llyfr Coch Hergest

Eiry mynyd gỽynt am berth.Eira mynydd, gwynt am y berth;kanys creaỽdyr nef am nerthgan mai Creawdwr nef yw fy nerth,ae kyſgu awna gỽrnerthai cysgu a wna Gwrnerth?
Llyfr Coch Hergest, tua 1400

Pwy oedd Gwrnerth?

Canu gwirebol yw’r englynion sy’n dechrau ‘eira mynydd’: mae pob pennill yn agor â darlun o fyd natur ac yn troi at ddoethineb am bobl. Yma mae’r bardd yn gosod y gaeaf ar y mynydd wrth ochr gŵr sy’n cysgu pan ddylai fod yn effro, ac yn rhoi ei ffydd ei hun yng Nghreawdwr y nef. Enw o’r hen ganu yw Gwrnerth: mae’r Llyfr Coch hefyd yn cadw ymddiddan mewn englynion rhwng Llywelyn a Gwrnerth. Pwy bynnag ydoedd, gofynnwyd yr un cwestiwn iddo ers naw can mlynedd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf