

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg
Y nawfed ganrif
Y nodiadau Cymraeg ar bwysau a mesurau
Athro o Gymro yn y nawfed ganrif yn esbonio llyfr Lladin ar bwysau a mesurau mewn Hen Gymraeg, ac yn cyfrif pris aderyn y to.
Llun: Tudalen o Lyfr Commoneus, a ysgrifennwyd yng Nghymru tua 817–835, gyda gwyddor Nemnivus · Commoneus and other Welsh scribes; Bodleian Libraries, Oxford (MS. Auct. F. 4. 32), Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | yn y nawfed ganrif |
|---|---|
| Iaith | Lladin, gyda nodiadau mewn Hen Gymraeg |
| Cedwir yn | Llyfrgell Bodley, Rhydychen, yn y llyfr a elwir Llyfr Dosbarth Sant Dunstan |
| Testun | pwysau, mesurau, a phris adar |
Ymhlith yr ysgrifennu Cymraeg hynaf sydd wedi goroesi mae cyfres o nodiadau a ysgrifennodd athro o Gymro mewn llyfr Lladin ar bwysau a mesurau, De mensuris et ponderibus. Roedd y llyfr yn rhan o lyfr ysgol Cymreig o’r nawfed ganrif, sydd bellach wedi’i rwymo yn y gyfrol yn Rhydychen a elwir Llyfr Dosbarth Sant Dunstan.FfynhonnellDe Mensuris et Ponderibus marginalia ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Rydychen, Llyfrgell Bodley, Llsgr. Auct. F. 4. 32 (Saesneg)Y nodiadau Hen Gymraeg yn llawn, gyda chyfieithiad John Koch. Ysgrifennai’r athro yn rhannol mewn Lladin ac yn rhannol yn ei iaith ei hun, a gadawodd i ni wers fel y’i rhoddwyd, mewn Hen Gymraeg, fwy nag un cant ar ddeg o flynyddoedd yn ôl.
Pos adar y to
Mae’r athro yn oedi uwchben pos o’r Efengylau. Dywed Sant Mathew fod dau aderyn y to yn cael eu gwerthu am ffyrling; dywed Sant Luc fod pump yn cael eu gwerthu am ddwy. Gan weithio’r peth allan yn Gymraeg, mae’r athro yn cyfrif y pris mewn punnoedd a sgrwplau ac yn canfod nad yw pumed aderyn Luc yn costio dim: fe’i rhoddir, meddai, ‘in pretium benedictionis’, yn fendith ychwanegol.FfynhonnellDe Mensuris et Ponderibus marginalia ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Rydychen, Llyfrgell Bodley, Llsgr. Auct. F. 4. 32 (Saesneg)Y nodiadau Hen Gymraeg yn llawn, gyda chyfieithiad John Koch. Ateb ystafell ddosbarth yw hwn i gwestiwn y mae plant yn ei ofyn o hyd.
Bodiau a bysedd
Yna mae’n troi at fesurau hyd, a gymerid yn ei ddydd oddi wrth y corff. Lled bawd yw modfedd, ac mae’n esbonio yn Gymraeg sut y mae’r bys bach a’r bys mawr yn cymharu ag ef, gan ddefnyddio geiriau y gall unrhyw Gymro eu hadnabod o hyd.FfynhonnellDe Mensuris et Ponderibus marginalia ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Rydychen, Llyfrgell Bodley, Llsgr. Auct. F. 4. 32 (Saesneg)Y nodiadau Hen Gymraeg yn llawn, gyda chyfieithiad John Koch.
| dou punt | dwy bunt |
|---|---|
| petguar | pedwar |
| hanther | hanner |
| argant | arian |
| ir bis bichan | y bys bychan |
| maur | mawr |
| teir petguared part | tair pedwaredd ran |
Pam y mae’n bwysig
Mae’r ychydig linellau hyn yn dangos bod y Gymraeg eisoes yn iaith dysg yn y nawfed ganrif, yn cael ei defnyddio yn yr ystafell ddosbarth i esbonio Lladin, rhifo, arian a mesur. Mae’r un llyfr yn dal darnau Cymraeg eraill, ac mae Darn y Cyfrifiadur, ar gyfrif y calendr, yn dod o’r un byd o athrawon Cymreig yn gweithio yn eu hiaith eu hunain.
Llyfr Dosbarth Sant Dunstan → Darn y Cyfrifiadur → Pob hen destun Cymraeg →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf