Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1848–1935
Saer o Saundersfoot a gafodd batent ar beiriant hedfan yn 1894. Yn ôl traddodiad Cymru fe’i hedfanodd yn 1896, saith mlynedd cyn y brodyr Wright.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gweithiwr o Saundersfoot yn Sir Benfro oedd William ‘Bill’ Frost, a chanddo freuddwyd am hedfan. Dyluniodd ei beiriant hedfan ei hun, enillodd batent arno yn 1894, a chofiai pobl Saundersfoot sut y cododd o’r ddaear ym Medi 1896 a theithio tua 500 metr, saith mlynedd cyn i’r brodyr Wright hedfan yn America.FfynonellauBill Frost ↗Wikipedia (Saesneg)William Frost (28 Mai 1848 – Mawrth 1935), Cymro a ddyluniodd beiriant hedfan cynnar, Gleider-Awyrlong Frost; ganed yn Saundersfoot, Sir Benfro, yn fab i Rebecca a John Frost; dechreuodd ei uchelgais i ddyfeisio peiriant hedfan tua 1880; roedd y peiriant mewn egwyddor yn debyg i awyren esgyn fertigol gyda thanciau llawn nwy; yn ôl y patent fe’i codwyd gan ddau wyntyll gwrthdroadwy yn troi’n llorweddol, a phan oedd yn ddigon uchel lledwyd a gogwyddwyd yr adenydd â lifer fel ei fod yn arnofio ymlaen ac i lawr, a phan oedd yn ddigon isel gwrthdrowyd y lifer fel ei fod yn codi i fyny ac ymlaen; llywio â helm ar y blaen; yr Edinburgh Evening News, Hydref 1895: ‘mae’r dyfeisiwr yn rhagweld yn hyderus y bydd yn teithio ar gyfradd o 100 milltir yr awr’; disgrifiodd Byron Rogers, ar sail A Pembrokeshire Pioneer gan Roscoe Howells (2007), y peiriant fel ‘rhan falŵn, rhan gleider wedi’i bweru, gyda phedalau traed yn gweithio llafnau tebyg i rai hofrennydd’; derbyniwyd a chofrestrwyd y patent yn Llundain ar 25 Hydref 1894, rhif 1894-20431; dywedir i Frost hedfan yn Saundersfoot ar neu tua 24 Medi 1896 am tua 500 metr cyn disgyn i lwyni (aeth hediad modur cyntaf y brodyr Wright 120 troedfedd mewn 12 eiliad); yn y nos wedi’r hediad dinistriwyd y peiriant gan storm enbyd; cadwyd yr hanes yng nghof y fro.William (Bill) Frost ↗Wicipedia CymraegWilliam (Bill) Frost (28 Mai 1848 – Mawrth 1935), dylunydd peiriant hedfan cynnar, Gleider-Awyrlong Frost; ganed yn Saundersfoot, yn fab i Rebecca a John Frost; gweithiodd ar Ystad Hen Gastell, ger Saundersfoot; roedd y strwythur yn gwch 30 troedfedd wedi’i wneud o fambŵ ysgafn a chynfas, gyda siambr gwaith gwifren uchaf ac isaf; roedd lifer yn gogwyddo’r adenydd i lithro ‘ymlaen ac i lawr’, gyda llyw yn y ddau ben; yn ôl y dystiolaeth hedfanodd Frost yn Saundersfoot ar 24 Medi 1896 am bellter o tua 500 metr cyn taro i mewn i lwyni; y noson honno dinistriwyd y peiriant gan storm enfawr; cofrestrwyd y patent yn Llundain ar 25 Hydref 1894, rhif 1894-20431.
| Ganed | 28 Mai 1848, Saundersfoot, Sir Benfro |
|---|---|
| Patent | 25 Hydref 1894, rhif 1894-20431 |
| Hediad | Tua 24 Medi 1896, Saundersfoot |
| Pellter | Tua 500 metr |
| Bu farw | Mawrth 1935 |
Ganed William Frost yn Saundersfoot ar 28 Mai 1848, yn fab i Rebecca a John Frost. Gweithiai ar Ystad Hen Gastell ger y pentref. O tua 1880 rhoddodd ei fryd ar adeiladu peiriant a allai gludo dyn drwy’r awyr.FfynonellauBill Frost ↗Wikipedia (Saesneg)William Frost (28 Mai 1848 – Mawrth 1935), Cymro a ddyluniodd beiriant hedfan cynnar, Gleider-Awyrlong Frost; ganed yn Saundersfoot, Sir Benfro, yn fab i Rebecca a John Frost; dechreuodd ei uchelgais i ddyfeisio peiriant hedfan tua 1880; roedd y peiriant mewn egwyddor yn debyg i awyren esgyn fertigol gyda thanciau llawn nwy; yn ôl y patent fe’i codwyd gan ddau wyntyll gwrthdroadwy yn troi’n llorweddol, a phan oedd yn ddigon uchel lledwyd a gogwyddwyd yr adenydd â lifer fel ei fod yn arnofio ymlaen ac i lawr, a phan oedd yn ddigon isel gwrthdrowyd y lifer fel ei fod yn codi i fyny ac ymlaen; llywio â helm ar y blaen; yr Edinburgh Evening News, Hydref 1895: ‘mae’r dyfeisiwr yn rhagweld yn hyderus y bydd yn teithio ar gyfradd o 100 milltir yr awr’; disgrifiodd Byron Rogers, ar sail A Pembrokeshire Pioneer gan Roscoe Howells (2007), y peiriant fel ‘rhan falŵn, rhan gleider wedi’i bweru, gyda phedalau traed yn gweithio llafnau tebyg i rai hofrennydd’; derbyniwyd a chofrestrwyd y patent yn Llundain ar 25 Hydref 1894, rhif 1894-20431; dywedir i Frost hedfan yn Saundersfoot ar neu tua 24 Medi 1896 am tua 500 metr cyn disgyn i lwyni (aeth hediad modur cyntaf y brodyr Wright 120 troedfedd mewn 12 eiliad); yn y nos wedi’r hediad dinistriwyd y peiriant gan storm enbyd; cadwyd yr hanes yng nghof y fro.William (Bill) Frost ↗Wicipedia CymraegWilliam (Bill) Frost (28 Mai 1848 – Mawrth 1935), dylunydd peiriant hedfan cynnar, Gleider-Awyrlong Frost; ganed yn Saundersfoot, yn fab i Rebecca a John Frost; gweithiodd ar Ystad Hen Gastell, ger Saundersfoot; roedd y strwythur yn gwch 30 troedfedd wedi’i wneud o fambŵ ysgafn a chynfas, gyda siambr gwaith gwifren uchaf ac isaf; roedd lifer yn gogwyddo’r adenydd i lithro ‘ymlaen ac i lawr’, gyda llyw yn y ddau ben; yn ôl y dystiolaeth hedfanodd Frost yn Saundersfoot ar 24 Medi 1896 am bellter o tua 500 metr cyn taro i mewn i lwyni; y noson honno dinistriwyd y peiriant gan storm enfawr; cofrestrwyd y patent yn Llundain ar 25 Hydref 1894, rhif 1894-20431.
Roedd ei gynllun, Gleider-Awyrlong Frost, yn rhannol yn falŵn ac yn rhannol yn gleider. Helpai silindrau nwy i’w godi, a gyrrai dau wyntyll gwrthdroadwy, yn troi’n wastad fel llafnau hofrennydd, ef i fyny. Pan oedd yn ddigon uchel, lledai a gogwyddai lifer yr adenydd fel ei fod yn llithro ymlaen ac i lawr; pan oedd yn ddigon isel, gwrthdroid y lifer a dringai eto.FfynhonnellBill Frost ↗Wikipedia (Saesneg)William Frost (28 Mai 1848 – Mawrth 1935), Cymro a ddyluniodd beiriant hedfan cynnar, Gleider-Awyrlong Frost; ganed yn Saundersfoot, Sir Benfro, yn fab i Rebecca a John Frost; dechreuodd ei uchelgais i ddyfeisio peiriant hedfan tua 1880; roedd y peiriant mewn egwyddor yn debyg i awyren esgyn fertigol gyda thanciau llawn nwy; yn ôl y patent fe’i codwyd gan ddau wyntyll gwrthdroadwy yn troi’n llorweddol, a phan oedd yn ddigon uchel lledwyd a gogwyddwyd yr adenydd â lifer fel ei fod yn arnofio ymlaen ac i lawr, a phan oedd yn ddigon isel gwrthdrowyd y lifer fel ei fod yn codi i fyny ac ymlaen; llywio â helm ar y blaen; yr Edinburgh Evening News, Hydref 1895: ‘mae’r dyfeisiwr yn rhagweld yn hyderus y bydd yn teithio ar gyfradd o 100 milltir yr awr’; disgrifiodd Byron Rogers, ar sail A Pembrokeshire Pioneer gan Roscoe Howells (2007), y peiriant fel ‘rhan falŵn, rhan gleider wedi’i bweru, gyda phedalau traed yn gweithio llafnau tebyg i rai hofrennydd’; derbyniwyd a chofrestrwyd y patent yn Llundain ar 25 Hydref 1894, rhif 1894-20431; dywedir i Frost hedfan yn Saundersfoot ar neu tua 24 Medi 1896 am tua 500 metr cyn disgyn i lwyni (aeth hediad modur cyntaf y brodyr Wright 120 troedfedd mewn 12 eiliad); yn y nos wedi’r hediad dinistriwyd y peiriant gan storm enbyd; cadwyd yr hanes yng nghof y fro.
Corff tebyg i gwch tua deg troedfedd ar hugain o hyd oedd y ffrâm, wedi’i wneud o fambŵ ysgafn a chynfas, gyda llyw yn y ddau ben i’w lywio.FfynonellauWilliam (Bill) Frost ↗Wicipedia CymraegWilliam (Bill) Frost (28 Mai 1848 – Mawrth 1935), dylunydd peiriant hedfan cynnar, Gleider-Awyrlong Frost; ganed yn Saundersfoot, yn fab i Rebecca a John Frost; gweithiodd ar Ystad Hen Gastell, ger Saundersfoot; roedd y strwythur yn gwch 30 troedfedd wedi’i wneud o fambŵ ysgafn a chynfas, gyda siambr gwaith gwifren uchaf ac isaf; roedd lifer yn gogwyddo’r adenydd i lithro ‘ymlaen ac i lawr’, gyda llyw yn y ddau ben; yn ôl y dystiolaeth hedfanodd Frost yn Saundersfoot ar 24 Medi 1896 am bellter o tua 500 metr cyn taro i mewn i lwyni; y noson honno dinistriwyd y peiriant gan storm enfawr; cofrestrwyd y patent yn Llundain ar 25 Hydref 1894, rhif 1894-20431.Bill Frost ↗Wikipedia (Saesneg)William Frost (28 Mai 1848 – Mawrth 1935), Cymro a ddyluniodd beiriant hedfan cynnar, Gleider-Awyrlong Frost; ganed yn Saundersfoot, Sir Benfro, yn fab i Rebecca a John Frost; dechreuodd ei uchelgais i ddyfeisio peiriant hedfan tua 1880; roedd y peiriant mewn egwyddor yn debyg i awyren esgyn fertigol gyda thanciau llawn nwy; yn ôl y patent fe’i codwyd gan ddau wyntyll gwrthdroadwy yn troi’n llorweddol, a phan oedd yn ddigon uchel lledwyd a gogwyddwyd yr adenydd â lifer fel ei fod yn arnofio ymlaen ac i lawr, a phan oedd yn ddigon isel gwrthdrowyd y lifer fel ei fod yn codi i fyny ac ymlaen; llywio â helm ar y blaen; yr Edinburgh Evening News, Hydref 1895: ‘mae’r dyfeisiwr yn rhagweld yn hyderus y bydd yn teithio ar gyfradd o 100 milltir yr awr’; disgrifiodd Byron Rogers, ar sail A Pembrokeshire Pioneer gan Roscoe Howells (2007), y peiriant fel ‘rhan falŵn, rhan gleider wedi’i bweru, gyda phedalau traed yn gweithio llafnau tebyg i rai hofrennydd’; derbyniwyd a chofrestrwyd y patent yn Llundain ar 25 Hydref 1894, rhif 1894-20431; dywedir i Frost hedfan yn Saundersfoot ar neu tua 24 Medi 1896 am tua 500 metr cyn disgyn i lwyni (aeth hediad modur cyntaf y brodyr Wright 120 troedfedd mewn 12 eiliad); yn y nos wedi’r hediad dinistriwyd y peiriant gan storm enbyd; cadwyd yr hanes yng nghof y fro.
Er mai dyn heb fawr o fodd ydoedd, gwnaeth Frost gais am batent, ac ar 25 Hydref 1894 fe’i derbyniwyd a’i gofrestru yn Llundain dan y rhif 1894-20431. Sylwodd y papurau newydd: yn Hydref 1895 adroddodd yr Edinburgh Evening News fod y dyfeisiwr yn hyderus y byddai ei beiriant yn teithio ar gan milltir yr awr.FfynhonnellBill Frost ↗Wikipedia (Saesneg)William Frost (28 Mai 1848 – Mawrth 1935), Cymro a ddyluniodd beiriant hedfan cynnar, Gleider-Awyrlong Frost; ganed yn Saundersfoot, Sir Benfro, yn fab i Rebecca a John Frost; dechreuodd ei uchelgais i ddyfeisio peiriant hedfan tua 1880; roedd y peiriant mewn egwyddor yn debyg i awyren esgyn fertigol gyda thanciau llawn nwy; yn ôl y patent fe’i codwyd gan ddau wyntyll gwrthdroadwy yn troi’n llorweddol, a phan oedd yn ddigon uchel lledwyd a gogwyddwyd yr adenydd â lifer fel ei fod yn arnofio ymlaen ac i lawr, a phan oedd yn ddigon isel gwrthdrowyd y lifer fel ei fod yn codi i fyny ac ymlaen; llywio â helm ar y blaen; yr Edinburgh Evening News, Hydref 1895: ‘mae’r dyfeisiwr yn rhagweld yn hyderus y bydd yn teithio ar gyfradd o 100 milltir yr awr’; disgrifiodd Byron Rogers, ar sail A Pembrokeshire Pioneer gan Roscoe Howells (2007), y peiriant fel ‘rhan falŵn, rhan gleider wedi’i bweru, gyda phedalau traed yn gweithio llafnau tebyg i rai hofrennydd’; derbyniwyd a chofrestrwyd y patent yn Llundain ar 25 Hydref 1894, rhif 1894-20431; dywedir i Frost hedfan yn Saundersfoot ar neu tua 24 Medi 1896 am tua 500 metr cyn disgyn i lwyni (aeth hediad modur cyntaf y brodyr Wright 120 troedfedd mewn 12 eiliad); yn y nos wedi’r hediad dinistriwyd y peiriant gan storm enbyd; cadwyd yr hanes yng nghof y fro.
Mae’r dyfeisiwr yn rhagweld yn hyderus y bydd yn teithio ar gyfradd o 100 milltir yr awr.
Edinburgh Evening News, Hydref 1895
Ar neu tua 24 Medi 1896, yn Saundersfoot, gadawodd peiriant Frost y ddaear a theithio tua 500 metr cyn disgyn i lwyni. Mewn cymhariaeth, aeth hediad modur cyntaf y brodyr Wright yn Kitty Hawk yn 1903 120 troedfedd mewn deuddeg eiliad.FfynonellauBill Frost ↗Wikipedia (Saesneg)William Frost (28 Mai 1848 – Mawrth 1935), Cymro a ddyluniodd beiriant hedfan cynnar, Gleider-Awyrlong Frost; ganed yn Saundersfoot, Sir Benfro, yn fab i Rebecca a John Frost; dechreuodd ei uchelgais i ddyfeisio peiriant hedfan tua 1880; roedd y peiriant mewn egwyddor yn debyg i awyren esgyn fertigol gyda thanciau llawn nwy; yn ôl y patent fe’i codwyd gan ddau wyntyll gwrthdroadwy yn troi’n llorweddol, a phan oedd yn ddigon uchel lledwyd a gogwyddwyd yr adenydd â lifer fel ei fod yn arnofio ymlaen ac i lawr, a phan oedd yn ddigon isel gwrthdrowyd y lifer fel ei fod yn codi i fyny ac ymlaen; llywio â helm ar y blaen; yr Edinburgh Evening News, Hydref 1895: ‘mae’r dyfeisiwr yn rhagweld yn hyderus y bydd yn teithio ar gyfradd o 100 milltir yr awr’; disgrifiodd Byron Rogers, ar sail A Pembrokeshire Pioneer gan Roscoe Howells (2007), y peiriant fel ‘rhan falŵn, rhan gleider wedi’i bweru, gyda phedalau traed yn gweithio llafnau tebyg i rai hofrennydd’; derbyniwyd a chofrestrwyd y patent yn Llundain ar 25 Hydref 1894, rhif 1894-20431; dywedir i Frost hedfan yn Saundersfoot ar neu tua 24 Medi 1896 am tua 500 metr cyn disgyn i lwyni (aeth hediad modur cyntaf y brodyr Wright 120 troedfedd mewn 12 eiliad); yn y nos wedi’r hediad dinistriwyd y peiriant gan storm enbyd; cadwyd yr hanes yng nghof y fro.William (Bill) Frost ↗Wicipedia CymraegWilliam (Bill) Frost (28 Mai 1848 – Mawrth 1935), dylunydd peiriant hedfan cynnar, Gleider-Awyrlong Frost; ganed yn Saundersfoot, yn fab i Rebecca a John Frost; gweithiodd ar Ystad Hen Gastell, ger Saundersfoot; roedd y strwythur yn gwch 30 troedfedd wedi’i wneud o fambŵ ysgafn a chynfas, gyda siambr gwaith gwifren uchaf ac isaf; roedd lifer yn gogwyddo’r adenydd i lithro ‘ymlaen ac i lawr’, gyda llyw yn y ddau ben; yn ôl y dystiolaeth hedfanodd Frost yn Saundersfoot ar 24 Medi 1896 am bellter o tua 500 metr cyn taro i mewn i lwyni; y noson honno dinistriwyd y peiriant gan storm enfawr; cofrestrwyd y patent yn Llundain ar 25 Hydref 1894, rhif 1894-20431.
Y noson honno ysgubodd storm enbyd dros yr arfordir a chwalu’r peiriant, ac ni adeiladodd Frost un arall. Cadwyd hanes yr hediad yng nghof y pentref.FfynonellauBill Frost ↗Wikipedia (Saesneg)William Frost (28 Mai 1848 – Mawrth 1935), Cymro a ddyluniodd beiriant hedfan cynnar, Gleider-Awyrlong Frost; ganed yn Saundersfoot, Sir Benfro, yn fab i Rebecca a John Frost; dechreuodd ei uchelgais i ddyfeisio peiriant hedfan tua 1880; roedd y peiriant mewn egwyddor yn debyg i awyren esgyn fertigol gyda thanciau llawn nwy; yn ôl y patent fe’i codwyd gan ddau wyntyll gwrthdroadwy yn troi’n llorweddol, a phan oedd yn ddigon uchel lledwyd a gogwyddwyd yr adenydd â lifer fel ei fod yn arnofio ymlaen ac i lawr, a phan oedd yn ddigon isel gwrthdrowyd y lifer fel ei fod yn codi i fyny ac ymlaen; llywio â helm ar y blaen; yr Edinburgh Evening News, Hydref 1895: ‘mae’r dyfeisiwr yn rhagweld yn hyderus y bydd yn teithio ar gyfradd o 100 milltir yr awr’; disgrifiodd Byron Rogers, ar sail A Pembrokeshire Pioneer gan Roscoe Howells (2007), y peiriant fel ‘rhan falŵn, rhan gleider wedi’i bweru, gyda phedalau traed yn gweithio llafnau tebyg i rai hofrennydd’; derbyniwyd a chofrestrwyd y patent yn Llundain ar 25 Hydref 1894, rhif 1894-20431; dywedir i Frost hedfan yn Saundersfoot ar neu tua 24 Medi 1896 am tua 500 metr cyn disgyn i lwyni (aeth hediad modur cyntaf y brodyr Wright 120 troedfedd mewn 12 eiliad); yn y nos wedi’r hediad dinistriwyd y peiriant gan storm enbyd; cadwyd yr hanes yng nghof y fro.William (Bill) Frost ↗Wicipedia CymraegWilliam (Bill) Frost (28 Mai 1848 – Mawrth 1935), dylunydd peiriant hedfan cynnar, Gleider-Awyrlong Frost; ganed yn Saundersfoot, yn fab i Rebecca a John Frost; gweithiodd ar Ystad Hen Gastell, ger Saundersfoot; roedd y strwythur yn gwch 30 troedfedd wedi’i wneud o fambŵ ysgafn a chynfas, gyda siambr gwaith gwifren uchaf ac isaf; roedd lifer yn gogwyddo’r adenydd i lithro ‘ymlaen ac i lawr’, gyda llyw yn y ddau ben; yn ôl y dystiolaeth hedfanodd Frost yn Saundersfoot ar 24 Medi 1896 am bellter o tua 500 metr cyn taro i mewn i lwyni; y noson honno dinistriwyd y peiriant gan storm enfawr; cofrestrwyd y patent yn Llundain ar 25 Hydref 1894, rhif 1894-20431.
Bu farw Bill Frost ym Mawrth 1935. Casglwyd ei hanes gan yr awdur o Sir Benfro Roscoe Howells yn ei lyfr A Pembrokeshire Pioneer, a gyhoeddwyd yn 2007, ac mae Saundersfoot yn ei gofio fel y dyn a allai fod y cyntaf i hedfan.FfynhonnellBill Frost ↗Wikipedia (Saesneg)William Frost (28 Mai 1848 – Mawrth 1935), Cymro a ddyluniodd beiriant hedfan cynnar, Gleider-Awyrlong Frost; ganed yn Saundersfoot, Sir Benfro, yn fab i Rebecca a John Frost; dechreuodd ei uchelgais i ddyfeisio peiriant hedfan tua 1880; roedd y peiriant mewn egwyddor yn debyg i awyren esgyn fertigol gyda thanciau llawn nwy; yn ôl y patent fe’i codwyd gan ddau wyntyll gwrthdroadwy yn troi’n llorweddol, a phan oedd yn ddigon uchel lledwyd a gogwyddwyd yr adenydd â lifer fel ei fod yn arnofio ymlaen ac i lawr, a phan oedd yn ddigon isel gwrthdrowyd y lifer fel ei fod yn codi i fyny ac ymlaen; llywio â helm ar y blaen; yr Edinburgh Evening News, Hydref 1895: ‘mae’r dyfeisiwr yn rhagweld yn hyderus y bydd yn teithio ar gyfradd o 100 milltir yr awr’; disgrifiodd Byron Rogers, ar sail A Pembrokeshire Pioneer gan Roscoe Howells (2007), y peiriant fel ‘rhan falŵn, rhan gleider wedi’i bweru, gyda phedalau traed yn gweithio llafnau tebyg i rai hofrennydd’; derbyniwyd a chofrestrwyd y patent yn Llundain ar 25 Hydref 1894, rhif 1894-20431; dywedir i Frost hedfan yn Saundersfoot ar neu tua 24 Medi 1896 am tua 500 metr cyn disgyn i lwyni (aeth hediad modur cyntaf y brodyr Wright 120 troedfedd mewn 12 eiliad); yn y nos wedi’r hediad dinistriwyd y peiriant gan storm enbyd; cadwyd yr hanes yng nghof y fro.
Ffynonellau a darllen pellach
Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf