Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1845–1935

Amy Dillwyn

Y nofelydd o Abertawe a gymerodd waith sinc dyledus ei thad yn 1892, a dalodd bob dyledwr a’i wneud yn llwyddiant, un o’r menywod cyntaf i redeg busnes diwydiannol mawr ym Mhrydain.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1845–1935 (wedi’i gofnodi) Nofelydd a diwydiannwr Abertawe Y Gymru Ddiwydiannol Diwydiant a menter
Amy Dillwyn yn blentyn gyda’i brawd Harry, 1853
Amy Dillwyn yn blentyn gyda’i brawd Harry, 1853 · Llun: Wikimedia Commons · National Library of Wales, Parth cyhoeddus

Roedd Amy Dillwyn o Abertawe yn nofelydd, yn ddiwydianwraig ac yn hyrwyddwr hawliau menywod. Adroddodd ei nofel The Rebecca Rioter hanes Terfysgoedd Rebeca o ochr y terfysgwyr. Pan fu farw ei thad yn 1892 cymerodd ofal o waith sinc y teulu ei hun, talodd bob credydwr ac arbedodd dri chant o swyddi, gan ddod yn un o’r diwydianwragedd cyntaf ym Mhrydain. Galwai ei ffrindiau hi’n ‘The Pioneer’.

Ganed16 Mai 1845, Sgeti, Abertawe
TeuluMerch Lewis Llewelyn Dillwyn, AS; nith y ffotograffwyr John Dillwyn Llewelyn a Mary Dillwyn
NofelauThe Rebecca Rioter (1880), Jill (1884) ac eraill
DiwydiantAchubodd waith sbelter Llansamlet, 1892–1899
AchosionPleidlais i fenywod; pobl gyffredin; ysbyty Abertawe
Bu farw13 Rhagfyr 1935, Abertawe, yn naw deg oed

Teulu dawnus o Abertawe#

Ganed Elizabeth Amy Dillwyn yn Sgeti ar 16 Mai 1845, merch Lewis Llewelyn Dillwyn, diwydiannwr ac AS Rhyddfrydol Abertawe am bron i ddeugain mlynedd. Ei theidiau oedd y naturiaethwr Lewis Weston Dillwyn a’r daearegwr Henry De La Beche, ac roedd ei hewythr John Dillwyn Llewelyn a’i modryb Mary Dillwyn yn arloeswyr ffotograffiaeth.

Yn ferch ifanc dysgai yn yr Ysgol Sul yn Cilâ, helpai yn ysgol ddyddiol y pentref, a helpodd i sefydlu ystafell ddarllen i weithwyr Cilâ. Cerddoriaeth oedd ei chariad cyntaf, a hyfforddwyd ei llais contralto cain gan Syr John Goss.

Y nofelydd#

O 1880 ysgrifennodd nofelau, straeon byrion a cherddi, ac adolygodd lyfrau i’r Spectator am un mlynedd ar bymtheg. Croesawodd darllenwyr ei darlun gwir o bobl gyffredin, ei lleisiau ffres a’i hiwmor sych.

Adroddodd ei nofel gyntaf, The Rebecca Rioter (1880), hanes Terfysgoedd Rebeca drwy lygaid un o’r terfysgwyr, gyda chydymdeimlad â’u hachos, a chyfieithwyd hi’n fuan i’r Rwseg. Gwerthodd ei nofel Jill (1884) ei hargraffiad cyntaf i gyd o fewn wythnosau. Mae ei llyfrau, yn llawn merched ifainc beiddgar ac annibynnol, mewn print eto heddiw.

Achub y gwaith#

Pan fu farw ei thad yn 1892, etifeddodd Amy waith sbelter, neu sinc, y teulu yn Llansamlet ar lan afon Tawe, a oedd mewn dyled o dros £100,000. Cymerodd ofal ohono ei hun. Symudodd i lety syml yn West Cross, gweithiai yn ei swyddfa bob dydd, gan ysgrifennu llythyrau mewn Ffrangeg ac Almaeneg a gwylio pob ceiniog, ac erbyn 1899 roedd pob credydwr wedi’i dalu a’r gwaith yn gwneud elw. Arbedwyd tri chant o swyddi.

Bron yn drigain oed, yn 1905, arweiniodd daith i Algeria i chwilio am fwyn sinc, gan groesi mynyddoedd eiraog yr Atlas ar gefn asyn. Yn ddiweddarach y flwyddyn honno gwerthodd y gwaith i gwmni o’r Almaen am swm sylweddol.

Gwasanaethu Abertawe#

Bu ar bwyllgor yr Eisteddfod Genedlaethol yn Abertawe yn 1906, ac fel cadeirydd bwrdd yr ysbyty cododd arian at adain ymadfer newydd. Bu’n llywydd cangen Abertawe o Undeb Cenedlaethol Cymdeithasau Pleidlais i Fenywod, un o’i gefnogwyr cynharaf yng Nghymru, ac yn 1911 safodd gyda gwniadwragedd Abertawe pan aethant ar streic am dâl teg.

Ei chofio#

Bu farw Amy Dillwyn yn Abertawe ar 13 Rhagfyr 1935, yn naw deg oed, ac mae ei llwch ym mynwent Sant Paul, Sgeti. Mae plac glas yn nodi ei chartref, Tŷ Glyn yn West Cross, ac yn 2018 fe’i dewiswyd yn un o’r 100 o Fenywod Cymru a luniodd y genedl.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf