Dynes Goch Pafiland
Gŵr ifanc a gladdwyd gydag ocr coch, ifori a chregyn mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl: y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.
Dynes Goch Pafiland
O tua 31,000 CC hyd heddiw
537 o bobl o bob oes: brenhinoedd a thywysogion, beirdd, seintiau, gwyddonwyr, dyfeiswyr, fforwyr, cantorion, actorion, arwyr y campau a diwygwyr. Mae gan bob un ei dudalen ei hun a dolen y gallwch ei rhannu.
Llun: Neuadd y Ddinas, Caerdydd, gyda’i chromen a’i thŵr cloc, dros lawntiau Parc Cathays · Mario Sánchez Prada, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
Gŵr ifanc a gladdwyd gydag ocr coch, ifori a chregyn mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl: y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.
Dynes Goch PafilandY brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliTywysog saith cantref Dyfed yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi, a lywodraethodd Annwn am flwyddyn ym mhryd ei brenin, ac a enillodd Riannon.
PwyllMerch Hefeydd Hen, gwraig Pwyll ac wedyn Manawydan, a mam Pryderi. Gwraig ddoethaf ac amyneddgaraf y Pedair Cainc, y deffrôi ei hadar y meirw.
RhiannonMab Pwyll a Rhiannon, a gollwyd y noson y’i ganed ac a gafwyd yng Ngwent. Ef yw’r unig arwr sy’n ymddangos ym mhob un o Bedair Cainc y Mabinogi: fe’i genir yn y Gyntaf, a bydd farw yn y Bedwaredd.
PryderiBrenin Annwn yn y Gainc Gyntaf, â’i gŵn gwynion clustgoch. Cyfnewidiodd le â Phwyll am flwyddyn a buont yn gyfeillion am oes.
ArawnArglwydd Gwent Is Coed yn y Gainc Gyntaf, a achubodd fachgen newydd-anedig rhag crafanc anferth Nos Galan Mai, a’i fagu, a dod ag ef adref at Riannon.
Teyrnon Twrf LiantMerch Gwyn Gloyw a gwraig Pryderi, un o’r pedwar a adawyd yng ngwlad wag Dyfed yn y Drydedd Gainc.
CigfaChwaer Bendigeidfran a Manawydan, a roddwyd yn wraig i frenin Iwerddon. Cludodd ei drudwen ei llythyr dros y môr, ac mae ei bedd ar lan Alaw ym Môn.
Branwen ferch LlŷrBrawd Bendigeidfran a Branwen, un o’r saith a ddaeth adref o Iwerddon, ac arwr y Drydedd Gainc, a enillodd Ddyfed gyfan yn ôl â’i synnwyr a’i amynedd.
Manawydan fab LlŷrBrenin Iwerddon a hwyliodd i Harlech i ofyn am Franwen, a gafodd y pair dadeni, ac a dynnwyd i’r rhyfel rhwng y ddwy ynys.
MatholwchHanner brawd Bendigeidfran a Branwen, gŵr a allai beri i ddau frawd ymladd. Yn y diwedd rhoddodd ei fywyd i dorri’r pair dadeni ac achub llu Prydain.
EfnysienArglwydd Gwynedd yn y Bedwaredd Gainc, swynwr mwyaf y Mabinogi, a glywai unrhyw sibrwd a gludai’r gwynt. Gyda Gwydion gwnaeth Flodeuwedd o flodau.
Math fab MathonwyMab Dôn a nai Math, cyfarwydd gorau’r byd a meistr hud. Magodd Leu, enillodd enw ac arfau iddo, gwnaeth Flodeuwedd o flodau, a dwyn Lleu yn ôl o rith eryr.
Gwydion fab DônMab Dôn a brawd Gwydion. Cychwynnodd ei gariad at Goewin y rhyfel rhwng Gwynedd a’r de, a chosbodd Math ef a’i frawd ym mhryd anifeiliaid.
Gilfaethwy fab DônMorwyn decaf ei hoes, morwyn droed Math yng Nghaer Dathyl. Wedi i Gilfaethwy wneud cam â hi, siaradodd yn blaen, a gwnaeth Math hi’n frenhines iddo ag awdurdod ar ei deyrnas.
Goewin ferch PebinMerch Dôn a chwaer Gwydion, arglwyddes caer fôr Caer Arianrhod, mam Dylan a Lleu. Rhoddwyd ei henw, ‘yr olwyn arian’, i sêr y Goron Ogleddol.
Arianrhod ferch DônMab Arianrhod, a aeth am y môr cyn gynted ag y’i ganed a nofio fel pysgodyn. Ni thorrodd ton dano erioed, a galarodd y môr amdano.
Dylan Eil TonMab Arianrhod, a fagwyd gan Wydion, a enillodd ei enw a’i arfau yn erbyn tynghedau ei fam, a briododd Flodeuwedd, a drawyd ac a aeth yn eryr, ac a ddaeth yn ôl i lywodraethu Gwynedd.
Lleu Llaw GyffesFe’i gwnaed gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain i fod yn wraig i Leu. Carodd Ronw Pebr, a’i throi’n dylluan, sy’n dal i ddwyn ei henw yn Gymraeg.
BlodeuweddArglwydd Penllyn, a garodd Flodeuwedd ac a drawodd Leu â’r waywffon. Daeth ei ddiwedd y tu ôl i’r llech ger afon Cynfal a elwir yn Llech Ronw o hyd.
Gronw PebrY dewin a fwriodd yr hud dros Ddyfed yn y Drydedd Gainc, i ddial cam ei gyfaill Gwawl, ac a’i cododd pan ddaliodd Manawydan ei wraig ar ffurf llygoden.
Llwyd fab Cil CoedY brenin mwyaf grymus ym Mhrydain cyn i’r Rhufeiniaid ddod, a alwyd yn Frenin y Brythoniaid gan awdur Rhufeinig. Ef oedd tad Caradog, ac mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Cynfelyn.
CynfelynCawr-frenin Ail Gainc y Mabinogi, a orweddodd yn bont i’w fyddin. Mae traddodiad Cymru yn dal iddo ddod â ffydd Crist i’r Cymry o Rufain.
BendigeidfranArweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
CaradogBrenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.
BuddugBrenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.
Lleurwg (Lles ap Coel)Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.
Iŵl ac AaronCadlywydd y fyddin ym Mhrydain a godwyd yn ymerawdwr yn 383 ac a reolodd y Gorllewin. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig, cyndad ei brenhinoedd.
Macsen WledigBrawd Elen Luyddog, a helpodd ym Mreuddwyd Macsen Wledig i ennill Rhufain i Facsen ac yna wneud ei gartref yn Llydaw gyda gwŷr Prydain.
Cynan MeiriadogBrython a fu’n dysgu yn Rhufain ac yn dadlau â gwŷr eglwysig mwyaf ei ddydd. Daliai fod pob person yn rhydd i ddewis daioni, a’i waith ef yw’r gwaith cynharaf gan awdur o Brydain sydd wedi goroesi.
PelagiusBrenin Brythonig yn y gogledd ar ddiwedd oes Rhufain. Yn ôl traddodiad Cymru ef oedd cyndad Urien Rheged a llawer o frenhinoedd yr Hen Ogledd, a’r Old King Cole yn yr hwiangerdd.
Coel HenYmerodres Frythonig Macsen Wledig. Yn ôl traddodiad Cymru hi a gododd ffyrdd mawr Cymru, a elwir yn Sarn Helen hyd heddiw.
Elen LuyddogBrenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.
RiothamusY brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.
Cunedda WledigY brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.
Brychan BrycheiniogMerch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.
Santes DwynwenBrython a gipiwyd yn fachgen gan ysbeilwyr o Iwerddon, a ddihangodd ac a aeth yn ôl yn esgob i ddod â Christnogaeth i Iwerddon. Yn ôl traddodiad Cymru fe’i ganed yng Nghymru.
Padrig SantYr arweinydd a ganmolwyd gan Gildas am uno’r Brythoniaid, Ambrosius Aurelianus. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Emrys Wledig, brenin y Brythoniaid, a roddodd ei enw i Ddinas Emrys yn Eryri. Ym Mrut Cymraeg mae’n ewythr i Arthur.
Emrys WledigBrenin Gwynllŵg, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a enillodd Wladys ferch Brychan gyda help Arthur ym Muchedd Cadog Sant. Eu mab oedd Cadog. Diweddodd ei ddyddiau’n feudwy lle saif Eglwys Gadeiriol Casnewydd.
GwynllywMerch Brychan Brycheiniog, gwraig y Brenin Gwynllyw a mam Cadog Sant. Arthur ei hun a safodd o blaid ei phriodas ym Muchedd Cadog. Yn ddiweddarach yn ei bywyd bu fyw fel gwraig sanctaidd, a saif adfeilion ei chapel uwchben Gelligaer.
Santes GwladysSant o Iwerddon a sefydlodd ysgol o fewn muriau Rhufeinig Caer-went, lle’r oedd Cadog ymhlith ei ddisgyblion. Mae Sain Tathan ym Mro Morgannwg yn dwyn ei enw.
Sant TathanMedd ei Fuchedd Lydewig iddo gael ei eni yng Ngheredigion. Sefydlodd y fynachlog a ddaeth yn ddinas Sant-Brieg, ac yng Nghymru fe’i cofir yn Llandyfriog ger Teifi.
Sant BriogGanwyd yn Llydaw i Fracan a Gwen, Brythoniaid a groesodd o Ddumnonia. Sefydlodd abaty Landevenneg, tŷ dysg mawr Llydaw, ac fe’i hanrhydeddir yng Nghernyw a Chymru hefyd.
Sant GwenoleDaeth o Lydaw gyda mintai o gymdeithion, sefydlodd yr eglwys yn Nhywyn a daeth yn abad cyntaf Ynys Enlli. Mae Carreg Cadfan yn ei eglwys yn dwyn yr ysgrifen hynaf y gwyddys amdani yn y Gymraeg.
Sant CadfanArglwydd o’r Gogledd, tad Gildas a theulu o saint. Mae’r Trioedd yn cyfrif ei linach yn un o Dair Gwelygordd Saint Ynys Prydain, ac yn Culhwch ac Olwen mae’n marchogaeth gydag Arthur.
Caw o BrydynDisgybl i Illtud yn Llanilltud Fawr a ddaeth yn abad Ynys Bŷr, yna a hwyliodd i Gernyw a Llydaw a sefydlu mynachlog fawr Dol. Ei Fuchedd ef yw’r fuchedd hynaf o unrhyw sant Brythonig.
Sant SamsonTywysog o Geredigion a ddaeth yn feudwy yn Llangrannog. Yn ei Fuchedd, dofodd sarff fawr i Arthur ar lan Môr Hafren, a rhoddodd Arthur dir iddo’n dâl.
Sant CarannogFe’i ganwyd ym Mhenychen ym Morgannwg, medd ei Fuchedd, ac roedd yn ddisgybl i Illtud gyda Dewi a Samson. Hwyliodd i Lydaw a sefydlu Kastell-Paol, sy’n dwyn ei enw o hyd.
Sant PolTywysog o Wynllŵg a sefydlodd ysgol fawr Llancarfan, lle deuai saint Iwerddon i astudio.
CadogYsgolhaig o Lanilltud Fawr. Ei lyfr Am Ddinistr Prydain yw’r unig hanes a ysgrifennwyd ym Mhrydain yn y chweched ganrif.
GildasSant o Iwerddon a wnaeth ei gartref yn Nanhyfer yn Sir Benfro. Medd ei Fuchedd iddo ddringo Carn Ingli i siarad ag angylion, a saif croes gerfiedig fawr Nanhyfer yn ei fynwent.
Sant BrynachBrenin Gwynedd a rheolwr mwyaf grymus Prydain yn y chweched ganrif, gyda’i lys yn Negannwy.
Maelgwn GwyneddFe’i ganwyd yn Ergyng, sefydlodd fynachlogydd yn Henllan a Mochros, a bu’n esgob y de-ddwyrain. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur yng Nghaerllion. Bu farw ar Ynys Enlli.
Dyfrig SantBrenin Gwynedd ar ôl ei dad Maelgwn. Mae llyfrau cyfraith Cymru’n adrodd sut yr arweiniodd Rhun Hir wŷr Gwynedd yr holl ffordd i afon Gwerydd, ac ennill anrhydedd parhaol i wŷr Arfon.
Rhun ap MaelgwnSant o linach Cunedda a sefydlodd yr eglwys wrth aber Teifi. Cododd Abaty Llandudoch yn ddiweddarach ar yr un tir, a helpodd ei garreg ogam ysgolheigion i ddarllen ogam am y tro cyntaf.
Sant DogfaelMeudwy clogwyni Sir Benfro y mae ei gapel carreg bach wedi’i wasgu i hollt hanner ffordd i lawr y clogwyn ger Bosherston. Yn ôl peth traddodiad Cymreig, Gwalchmai, nai Arthur, oedd Gofan.
Sant GofanSant Gŵyr. Medd traddodiad Gŵyr iddo, yn faban, gael ei gario gan wylanod i graig oddi ar yr arfordir a’i warchod gan y nef. Tyfodd i sefydlu’r eglwys yn Llangynydd.
Sant CennyddDisgybl i Gadog Sant yn Llancarfan, a’i dilynodd yn abad. Enwyd tref Llanelli ar ei ôl.
Sant ElliSant o linach frenhinol Cunedda a chefnder i Ddewi Sant. Mae tref farchnad Llandysul ar Deifi yn dwyn ei enw.
Sant TysulSylfaenydd y fynachlog ym Mhenmon, ym mhen dwyreiniol Ynys Môn, a chell ar Ynys Seiriol. Cyfarfyddai ef a’i gyfaill Cybi bob wythnos yng nghanol Môn, ac felly y daethant yn Seiriol Wyn a Chybi Felyn.
Sant SeiriolSant Llaneilian ar arfordir gogleddol Ynys Môn. Medd y traddodiad i’r Brenin Cadwallon Lawhir roi iddo gymaint o dir ag y gallai ei garw dof redeg o’i gwmpas mewn diwrnod.
Sant EilianMeudwy a fu’n byw mewn ogof ar y Gogarth. Mae ei eglwys fach yn sefyll o hyd yn uchel ar y pentir, ac mae tref Llandudno yn cymryd ei henw oddi wrtho.
Sant TudnoSant a fu’n byw ar yr ynysoedd ger Abersoch sy’n dal i ddwyn ei enw, Ynysoedd Tudwal, cyn croesi i Lydaw i sefydlu Landreger. Mae’n un o Saith Sant Sylfaenol Llydaw.
Sant TudwalYn ôl traddodiad Llydaw fe’i ganed yng Ngwent a’i ddysgu yn Llancarfan. Croesodd i Lydaw a rhoi ei enw i borthladd caerog Sant-Maloù.
Sant MaloTywysog o dŷ brenhinol Cymreig, medd ei Fuchedd, a astudiodd yn Iwerddon a gwneud Cernyw’n gartref iddo. Ef biau Padstow a Bodmin, ac mae’n un o nawddsaint Cernyw. Yng Nghymru fe’i cofir yn Llanbedrog.
Sant PedrogSefydlodd fynachlog ac ysgol yn Llanilltud Fawr ym Mro Morgannwg, y dywedir mai hi oedd canolfan ddysg fawr gyntaf Prydain.
IlltudBrenin Gwynedd, ŵyr Cunedda a thad Maelgwn Gwynedd. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel y brenin a yrrodd y gwladfawyr Gwyddelig allan o Ynys Môn.
Cadwallon LawhirBrenin yn yr Hen Ogledd a elwid yn Bost Prydain, a ddiweddodd ei ddyddiau ym Môn. Ei eglwys yw Llanbabo, lle saif ei ddelw garreg, â choron am ei ben a theyrnwialen yn ei law, o hyd.
Pabo Post PrydainBrenin ar Frythoniaid y Clud, ac yn hen ach Gwŷr y Gogledd cyndad Rhydderch Hael, Mordaf Hael ac Elffin fab Gwyddno.
Dyfnwal HenBrenin yn yr Hen Ogledd a syrthiodd ym mrwydr Arfderydd yn 573. Ymladdodd ei osgordd ymlaen am chwe wythnos wedi ei farw, a galarodd Myrddin, ei fardd, amdano yn yr hen gerddi.
Gwenddolau ap CeidioSefydlydd y fynachlog ym Mangor tua 525 a’i hesgob cyntaf. Mae Bangor yn un o’r esgobaethau hynaf ym Mhrydain.
Deiniol SantSefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
Dewi SantMam Dewi Sant, nawddsant Cymru. Saif ei chapel a’i ffynnon sanctaidd ar y clogwyni ger Tyddewi, lle y ganed Dewi mewn storm yn ôl traddodiad Cymru.
Santes NonCyfaill i Ddewi Sant a sefydlodd yr eglwys yn Llandeilo Fawr. Ar ymyl tudalennau llyfr efengylau a gadwyd yn ei eglwys y mae’r rhyddiaith Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi.
Teilo SantY sant a sefydlodd fynachlog ac esgobaeth Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, a ddaeth yn un o ganolfannau dysg mawr Cymru.
Padarn SantY sant o Gernyw a gododd ei eglwys o fewn y gaer Rufeinig yng Nghaergybi, sy’n dal i ddwyn ei enw.
Cybi SantBrenin Dyfnaint, gwlad Brythoniaid Dyfnaint a Chernyw, a alarwyd yn y farwnad sy’n dweud ‘Yn Llongborth y gwelais i Arthur’. Mae rhamant Geraint fab Erbin yn adrodd sut yr enillodd Enid.
Geraint fab ErbinBrenin Powys, tad y Brenin Cynan Garwyn a Thysilio Sant. Mae hanes Melangell yn adrodd sut y rhedodd ei gŵn ar ôl ysgyfarnog at y santes mewn gweddi, a sut y rhoddodd ef ddyffryn Pennant iddi.
Brochwel YsgithrogBrenin Dyfed, a enwir gan Gildas, y mae ei garreg goffa, ag arysgrif mewn Lladin ac ogam a’r teitl Rhufeinig Protector, yn un o drysorau Amgueddfa Caerfyrddin.
GwrthefyrBrenin Brythoniaid Eidyn, gwlad Caeredin, un o Wŷr y Gogledd. Marchogodd ei fab Cynon i Gatraeth, ac mae ei gebystr yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain.
Clydno EidynBrenin Cantre’r Gwaelod, y tir a foddwyd dan Fae Ceredigion, yn nhraddodiad Cymru. Roedd ei fwys yn un o’r Tri Thlws ar Ddeg, ac yn ei gored y cafodd ei fab Elffin y baban Taliesin.
Gwyddno GaranhirMab Gwyddno Garanhir, a gafodd y baban Taliesin yng nghored ei dad a’i fagu. Pan ddaliwyd Elffin yn llys Maelgwn Gwynedd, rhyddhaodd Taliesin ef drwy rym ei farddoniaeth.
Elffin ap GwyddnoRhyfelwr o’r Hen Ogledd a glodforir yn Y Gododdin, ac yn rhamant Owain y marchog o lys Arthur a anfonodd ei chwedl am y ffynnon Owain ar ei antur.
Cynon fab ClydnoBrenin o Wŷr y Gogledd, tad Urien Rheged. Roedd ei ddisgynyddion, y Cynferching, yn enwog yn yr hen ach am eu trichant cleddyf.
Cynfarch OerBrenin o Wŷr y Gogledd, un o Dri Hael Ynys Prydain. Am fil o flynyddoedd canmolai beirdd Cymru eu noddwyr fel rhai ‘mor hael â Nudd’.
Nudd HaelBrenin o’r Gogledd o linach Dyfnwal Hen, o’r un gwaed â Rhydderch o Ystrad Clud. Mae’r Trioedd yn ei enwi, gyda Nudd a Rhydderch, ymhlith tri brenin mwyaf hael Prydain.
Mordaf HaelTywysog o’r Gogledd, o linach Coel, a laddwyd yn Aber Mewydus yn Arfon. Marchogodd Clydno Eidyn, Nudd, Mordaf a Rhydderch i’r de i losgi Arfon i ddial amdano, ac atebodd Gwynedd drwy orymdeithio i Werydd.
Elidir MwynfawrEliffer Gosgorddfawr, brenin o Wŷr y Gogledd a thad Gwrgi a Pheredur, brenhinoedd Efrog, y mae’r Annales Cambriae yn cofnodi eu marw yn 580.
Eliffer GosgorddfawrY cyntaf o’r pum bardd o’r chweched ganrif a enwir yn Hanes y Brythoniaid. Ystyr ei enw, Tad Awen, yw ‘tad yr awen’.
Talhaearn Tad AwenBrenin Brythoniaid y Pennines, mab Pabo Post Prydain a thad Sant Deiniol o Fangor. Mae’r Trioedd yn ei enwi’n un o Dri Phost Cad Ynys Prydain.
Dunod FawrBardd Y Gododdin, y farwnad i ryfelwyr Catraeth.
AneirinBrenin Gwent a Glywysing a roddodd ei goron heibio i fyw’n feudwy, ac a farchogodd allan unwaith eto i yrru’r Saeson yn ôl yn Nhyndyrn. Yn nhraddodiad Cymru, ef oedd taid Arthur.
Tewdrig ap LlywarchArglwydd Din Eidyn a gasglodd osgordd Y Gododdin a’u gwledda ar fedd am flwyddyn cyn iddynt farchogaeth i Gatraeth.
Mynyddog MwynfawrDisgybl gorau Cyndeyrn, a’i dilynodd yn abad ac esgob Llanelwy. Mae’r ddinas gadeiriol yn St Asaph yn Saesneg, ar ei ôl ef.
Sant AsaNai Teilo ac esgob Llandaf ar ei ôl. Mae Llyfr Llandaf yn cyfrif Dyfrig, Teilo ac Euddogwy yn dri sylfaenydd yr esgobaeth, ac mae llawer o’i siarteri o deyrnasiad y Brenin Meurig ap Tewdrig wedi’u gwneud iddo ef.
Sant EuddogwyBrython o’r Hen Ogledd, ŵyr brenin. Yn ôl traddodiad Cymru sefydlodd fynachlog Llanelwy gyda bron i fil o fynachod cyn mynd adref i sefydlu eglwys Glasgow, lle’i gelwir yn Mungo.
Cyndeyrn SantBrenin Ystrad Clud o Graig Alclud, mor enwog am ei roddion nes ei alw’n Rhydderch Hael. Cyfaill i Golwmba Sant a noddwr Cyndeyrn Sant.
Rhydderch HaelBrenin olaf Elfed, y deyrnas Frythonig o gwmpas Leeds, a gadwodd ei rhyddid ymhlith teyrnasoedd yr Eingl hyd ei ddydd ef.
Ceredig ap GwallogBardd llys Urien Rheged, a anrhydeddwyd am ganrifoedd fel y mwyaf o’r Cynfeirdd.
TaliesinBrenin Rheged yn yr Hen Ogledd, a folwyd gan Daliesin fel y mwyaf o frenhinoedd y Brythoniaid a ymladdodd yn erbyn yr Eingl.
Urien RhegedBrenin Rheged ar ôl ei dad Urien, a alarwyd gan Daliesin. Yn chwedlau Cymru daeth yn un o farchogion mwyaf Arthur: arwr rhamant Owain ac arglwydd y brain yn Breuddwyd Rhonabwy.
Owain ab UrienBardd-broffwyd traddodiad Cymru, y mae ei gerddi yn Llyfr Du Caerfyrddin. Yn ôl traddodiad Cymru mae Caerfyrddin yn dwyn ei enw, a gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn gynghorwr i Arthur, Merlin.
MyrddinBrenin Powys, mab Brochwel Ysgithrog. Mae cerdd Taliesin i’w glodfori, Trawsganu Cynan Garwyn, yn un o’r cerddi hynaf yn y Gymraeg.
Cynan GarwynBrenin Elfed, y deyrnas Gymreig o gwmpas Leeds, a folwyd gan Daliesin ac a enwir gydag Urien a Rhydderch ymhlith y brenhinoedd a ymladdodd yn erbyn yr Eingl yn Lindisfarne. Mae’r Trioedd yn ei gyfrif yn un o Dri Phost Cad.
Gwallog ap LleënogBrenin yn yr Hen Ogledd, cefnder Urien Rheged, y gwnaeth hen englynion Canu Llywarch Hen ei enw’n anfarwol. Yn ôl traddodiad Cymru diweddodd ei ddyddiau yn Llanfor ger y Bala.
Llywarch HenBrenin Gwynedd a orymdeithiodd i ogledd Lloegr a gorchfygu a lladd Edwin o Northumbria yn 633.
Cadwallon ap CadfanSant Clynnog Fawr yn Llŷn, y daeth ei eglwys yn arhosfan fawr ar ffordd y pererinion i Enlli. Yn ôl traddodiad Cymru adferodd ei nith Gwenfrewi yn fyw.
Beuno SantGor-wyres Urien Rheged a gwraig Oswiu, brenin Northumbria. Drwyddi hi aeth llinach frenhinol Rheged i mewn i dŷ brenhinol yr Eingl.
RhiainfelltBrenin Brythoniaid y Clud, a enillodd frwydr Srath Caruin yn 642. Mae pennill a ychwanegwyd at Y Gododdin yn gorfoleddu yn ei fuddugoliaeth.
Owain ap BeliYn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.
ArthurBrenin Gwent a Glywysing, mab Tewdrig y merthyr. Yn ôl traddodiad Cymru, ei fab Athrwys oedd Arthur, ac mae rhai’n darllen Uthr Bendragon, enw tad Arthur yn y chwedlau, fel teitl Meurig.
Meurig ap TewdrigMerch Gwrgan Fawr, brenin Ergyng, a gwraig y Brenin Meurig ap Tewdrig, a’r fam y mae traddodiad Cymru’n ei rhoi i Arthur.
OnbrawstMab Urien Rheged. Mae Hanes y Brythoniaid yn ei enwi fel y gŵr a fedyddiodd Edwin, brenin Northumbria, a’i bobl, a daeth ei or-wyres Rhiainfellt yn frenhines Northumbria.
Rhun ab UrienTad Arthur ym Mrut Cymraeg a’r hen gerddi. Yn ôl traddodiad Cymru, teitl oedd Uthr Bendragon, ‘y brif ddraig ryfeddol’, ac mae rhai’n credu mai’r Brenin Meurig ap Tewdrig a’i daliai.
Uthr BendragonMam Arthur ym Mrut Cymraeg, merch Amlawdd Wledig yn yr achau Cymreig. Drwyddi hi roedd Arthur yn gefnder i Gulhwch ac i Illtud Sant.
EigrMab Uthr Bendragon a brawd Arthur, a alarwyd mewn marwnad yn Llyfr Taliesin. Mae ei fab Eliwlod yn ymddiddan ag Arthur yn yr hen gerdd am Arthur a’r Eryr.
Madog ab UthrMab Madog ab Uthr a nai Arthur. Yn y gerdd Gymraeg ganoloesol Ymddiddan Arthur a’r Eryr mae’n siarad ag Arthur ar ffurf eryr.
Eliwlod ap MadogBrenhines Arthur, a enwir yn Culhwch ac Olwen yn bennaf rhiain Ynys Prydain. Mae’r Trioedd yn sôn amdani, mae’r rhamantau’n ei choroni yng Nghaerllion, ac mae traddodiad Cymru’n cofio ei chartref ar y ffin yng Nghnwclas.
GwenhwyfarMab Arthur, rhyfelwr wrth ochr Cai yn y gerdd Pa Gŵr, ac un o Dri Deifniog Ynys Prydain yn y Trioedd.
Llacheu fab ArthurMab Arthur, y mae ei fedd wrth ffynnon Llygad Amr yn Ergyng yn un o Ryfeddodau Prydain yn Hanes y Brythoniaid. Yn chwedl Geraint mae’n gwasanaethu yn llys Arthur.
Amr fab ArthurMab Arthur, a syrthiodd yng Nghwm Cerwyn ym Mynydd Preseli yn helfa’r Twrch Trwyth, yr helfa fwyaf yn Culhwch ac Olwen.
Gwydre fab ArthurFe’i henwir gydag Arthur ym Mlwyddnodion Cymru: ‘Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Ym Mrut Cymraeg mae’n nai i Arthur, yn frawd i Walchmai.
MedrawdNai Arthur, y gorau ar droed ac ar farch yn Culhwch ac Olwen, na ddaeth adref erioed heb yr hyn yr aeth i’w geisio. Gawain oedd enw’r Ffrancwyr arno.
Gwalchmai fab GwyarCefnder Arthur ac arwr Culhwch ac Olwen, y stori lawn hynaf am Arthur mewn unrhyw iaith. Gyda help Arthur a’i ryfelwyr enillodd Olwen, merch Ysbaddaden Bencawr.
CulhwchArwres Culhwch ac Olwen. Tyfai pedair meillionen wen y tu ôl iddi lle bynnag y cerddai, ac felly y galwyd hi’n Olwen.
OlwenY cyntaf o ryfelwyr Arthur yn yr hen gerddi a’r chwedlau Cymraeg: arwr rhyfeddodau a allai fynd naw nos heb gwsg, a ymladdodd â’r Gath Balug ar Ynys Môn, ac a farchogodd gydag Arthur ym Muchedd Cadog Sant.
Cai fab CynyrCydymaith Arthur o’r hen gerddi ymlaen, y gŵr harddaf yn yr ynys ar ôl Arthur yn Culhwch ac Olwen. Mae Englynion y Beddau’n gosod ei fedd ar lethr Tryfan.
Bedwyr fab PedrogPorthor Arthur, Glewlwyd Gafaelfawr, sy’n gwarchod y drws yn y gerdd Pa Gŵr yw’r Porthor? ac yn Culhwch ac Olwen, ac a fu, medd ef, ym mhob gwlad yn y byd.
Glewlwyd GafaelfawrYr heliwr a ddygwyd oddi wrth ei fam yn dair nos oed ac a ryddhawyd o’i garchar yng Nghaerloyw gan wŷr Arthur, wedi chwilio a aeth o greaduriaid hynaf y byd hyd eog Llyn Llyw.
Mabon fab ModronCaradog Freichfras, brenin Gwent yn yr achau Cymreig, a enwir yn y cyntaf un o’r Trioedd yn ben henuriad llys Arthur yng Nghelliwig, a phrif gynghorwr Arthur yn Breuddwyd Rhonabwy.
Caradog FreichfrasGwraig Caradog Freichfras ac un o Dair Rhiain Ardderchog Llys Arthur yn y Trioedd. Roedd ei mantell yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ac am ganrifoedd canmolai beirdd Cymru wragedd ffyddlon fel ‘ail Degau’.
Tegau EurfronCyfieithydd Arthur, a wyddai bob iaith, iaith dynion ac iaith adar ac anifeiliaid. Yn Culhwch ac Olwen mae’n siarad â’r Anifeiliaid Hynaf i ddod o hyd i Fabon, ac â moch ifanc y Twrch Trwyth.
Gwrhyr Gwalstawd IeithoeddSwynwr llys Arthur, a ddysgodd ei gelfyddyd gan Uthr Bendragon. Ar yr helfa am Olwen gallai fwrw hud fel na welai neb wŷr Arthur tra gwelent hwy bawb.
Menw fab TeirgwaeddSeithfed mab Efrog, a fagwyd yn y diffeithwch, a farchogodd i lys Arthur a dod yn un o’i farchogion mwyaf. Ei chwedl, Peredur, yw un o’r tair rhamant Gymraeg; Perceval oedd enw’r Ffrancwyr arno.
Peredur fab EfrogArwres y rhamant Gymraeg Geraint fab Erbin. Amheuodd ei gŵr hi a’i gorfodi i farchogaeth o’i flaen heb ddweud gair, ond achubodd ei rhybuddion ei fywyd dro ar ôl tro.
Enid ferch YnywlBrenin Annwfn, Arallfyd y Cymry, sy’n marchogaeth yn helfa fawr Arthur yn Culhwch ac Olwen ac yn sôn am yr arwyr a syrthiodd yn Llyfr Du Caerfyrddin. Arthur ei hun a wnaeth heddwch rhyngddo a Gwythyr fab Greidawl.
Gwyn ap NuddPencawr y cewri yn Culhwch ac Olwen, tad Olwen, a osododd bron i ddeugain o anoethau i Gulhwch cyn y rhoddai ei ferch.
Ysbaddaden BencawrMorwyn Iarlles y Ffynnon yn rhamant Owain, a achubodd Owain â modrwy anweledig, ennill llaw ei meistres iddo, ac a achubwyd ganddo yntau yn ei thro.
LunedGwraig Tegid Foel o Benllyn, a ferwodd bair yr awen i’w mab am flwyddyn a diwrnod, ymlid Gwion Bach drwy lawer ffurf, a’i eni eto’n Daliesin.
CeridwenBrenin Gwynedd a gofir fel goruchaf frenin olaf y Brythoniaid. Chwifiodd Harri Tudur ddraig goch Cadwaladr ym Mosworth.
Cadwaladr FendigaidY santes a gysgododd ysgyfarnog dan ei mantell. Rhoddodd brenin Powys gwm Pennant Melangell iddi, lle saif ei chysegrfa o’r ddeuddegfed ganrif o hyd.
Santes MelangellSantes Treffynnon, y mae ei ffynnon wedi denu pererinion ers tua thair canrif ar ddeg. Mae’n un o Saith Rhyfeddod Cymru.
Santes GwenfrewiBrenin Glywysing a Gwent ar ôl ei dad Athrwys, sef Arthur yn ôl traddodiad Cymru. Mae hen draddodiad yn rhoi ei enw i Forgannwg.
Morgan MwynfawrBrenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychBrenin olaf hen linach Powys. Cododd Biler Eliseg i anrhydeddu ei gyndad a bu farw ar bererindod yn Rhufain.
Cyngen ap CadellBrenin Brythoniaid y Clud, a ddaliodd Alclud, Craig Dumbarton, am bedwar mis yn erbyn brenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn yn 870.
Arthgal ap DyfnwalBrenin Gwynedd a ddaeth â Phowys a Seisyllwg dan ei reolaeth a gwrthsefyll y Llychlynwyr.
Rhodri MawrMynach o Dyddewi a ddaeth yn gynghorydd i Alffred Fawr ac a ysgrifennodd y cofiant cyntaf i frenin o Sais.
AsserMab Rhodri Mawr ac Angharad, a reolodd Seisyllwg, tir Ceredigion ac Ystrad Tywi. Ohono ef y daeth Hywel Dda, tŷ Dinefwr a’r Arglwydd Rhys.
Cadell ap RhodriMab Rhodri Mawr a drechodd y Mersiaid ym mrwydr Conwy yn 881, buddugoliaeth a gofir fel Dial Rhodri.
Anarawd ap RhodriMab Anarawd ac ŵyr Rhodri Mawr, brenin Gwynedd o 916. Syrthiodd yn ymladd y Saeson yn 942, ac ohono ef y daeth Gruffudd ap Cynan, Owain Gwynedd a’r ddau Lywelyn.
Idwal FoelRhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel DdaY brenin hirhoedlog a reolodd dde-ddwyrain Cymru am ryw ddeugain mlynedd yn y ddegfed ganrif. Mae llawer yn credu mai ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg, gwlad Morgan.
Morgan HenMab Hywel Dda, a reolodd Ddeheubarth am dros ddeng mlynedd ar hugain. Credir mai yn ei lys ef yr ysgrifennwyd y cronicl a’r achau brenhinol Cymraeg hynaf.
Owain ap Hywel DdaŴyr Hywel Dda a reolodd Ddeheubarth a Gwynedd, brenin Cymreig mwyaf grymus ei ddydd. Safodd gyda’i bobl drwy flynyddoedd o ymosodiadau’r Llychlynwyr.
Maredudd ab OwainOwain Foel, brenin olaf hysbys Brythoniaid Ystrad Clud, a ymladdodd ochr yn ochr â brenin yr Alban ac ennill brwydr Carham ar afon Tweed yn 1018.
Owain FoelBrenin Gwynedd a Deheubarth, a thad Gruffudd ap Llywelyn. Dywed cronicl Cymru fod y wlad yn gyfoethog o fôr i fôr yn ei ddyddiau ef.
Llywelyn ap SeisyllYsgolhaig ac esgob Tyddewi a fu’n astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a gwneud Llanbadarn Fawr yn ysgol enwog. Tad Rhygyfarch.
SulienYr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.
Gruffudd ap LlywelynBrenin Gwynedd a Phowys a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda. Galwodd cronicl Cymru ef y mwynaf a’r trugarocaf o frenhinoedd, a sefydlydd tŷ brenhinol Powys.
Bleddyn ap CynfynBrenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap TewdwrBrenin olaf Morgannwg, a ddymchwelwyd pan ddaeth Robert Fitzhamon a’r Normaniaid yn y 1090au. Daliodd ei feibion a’i wyrion fryniau Morgannwg am ddau gan mlynedd arall.
Iestyn ap GwrgantFe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.
Gruffudd ap CynanYsgolhaig o Lanbadarn Fawr a ysgrifennodd Fuchedd Dewi, y llyfr a wnaeth Dewi’n adnabyddus drwy’r byd Cristnogol.
RhygyfarchArchddiacon Morgannwg ac athro ysgol Llancarfan, a ysgrifennodd Fuchedd Sant Cadog tua 1100, un o’r llyfrau cynharaf i sôn am y Brenin Arthur.
Lifris o LancarfanMab yr Esgob Sulien a brawd Rhygyfarch, a addurnodd Sallwyr Rhygyfarch ac a ysgrifennodd y gerdd Ladin ar fywyd ei dad.
Ieuan ap SulienPencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgolhaig o Lancarfan a ysgrifennodd Fucheddau Gildas a Chadog, ac a enwodd Sieffre o Fynwy yn hanesydd brenhinoedd Cymru.
Caradog o LancarfanArweiniodd fyddin yn erbyn y Normaniaid ger Cydweli a bu farw yn y frwydr. Taniodd ei marwolaeth y Gwrthryfel Mawr.
Gwenllian ferch GruffyddBrenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddY mwyaf o Feirdd y Tywysogion, a ganodd i reolwyr Powys, Gwynedd a Deheubarth. Mae mwy o’i farddoniaeth ef wedi goroesi nag o waith unrhyw fardd arall yr oes.
Cynddelw Brydydd MawrBrenin Powys o 1132 hyd 1160, a gadwodd ei deyrnas yn gryf rhwng Gwynedd a Lloegr a chasglu’r beirdd mawr i’w lys. Ef oedd yr olaf i reoli Powys gyfan.
Madog ap MareduddTywysog de Powys ac un o feirdd gorau ei oes, awdur Hirlas Owain, cerdd y corn yfed.
Owain CyfeiliogMab Owain Gwynedd, milwr a bardd, y mae ei gerddi serch a’i gerddi i dir Gwynedd ymhlith y mwyaf annwyl yn y Gymraeg.
Hywel ab Owain GwyneddMab Owain Gwynedd a hwyliodd, yn ôl traddodiad Cymru, tua’r gorllewin o Landrillo yn 1170 a chyrraedd America dair canrif cyn Columbus.
Madog ab Owain GwyneddEglwyswr o’r Gororau a alwai ei hun yn ŵr o Fers Cymru ac a lanwodd ei lyfr Mân Chwedlau’r Llys â straeon y Cymry.
Gwallter MapNoddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.
Yr Arglwydd RhysLlywarch ap Llywelyn, a elwid Prydydd y Moch, bardd mwyaf Gwynedd yn oes Llywelyn Fawr, a ganodd fwy o gerddi i’r tywysog nag unrhyw un arall.
Prydydd y MochMae ei Daith drwy Gymru a’i Ddisgrifiad o Gymru yn dal i ddod â’r wlad ganoloesol yn fyw.
Gerallt GymroGŵr o Bowys yn amser Madog ap Maredudd a gysgodd, ym Mreuddwyd Rhonabwy, dair noson ar groen dyniawed melyn a gweld llys yr Ymerawdwr Arthur ar drothwy brwydr Baddon.
RhonabwyMab yr Arglwydd Rhys, a gymerodd y groes gyda Gerallt Gymro yn 1188 ac a reolodd Geredigion am ddeng mlynedd ar hugain. Marchogodd gyda Llywelyn Fawr yn ymgyrch fawr 1215 ac mae’n gorwedd yn Ystrad Fflur.
Maelgwn ap RhysTywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn FawrMab Owain Cyfeiliog a thywysog de Powys o 1195, a elwir yn Bowys Wenwynwyn ar ei ôl byth oddi ar hynny. Yn 1198 cododd y Cymry i ennill eu hen derfynau yn ôl.
Gwenwynwyn ab OwainMerch y Brenin John o Loegr a gwraig Llywelyn Fawr, a fu’n aml yn cyfryngu rhwng Cymru a Lloegr.
SiwanMab yr Arglwydd Rhys, arglwydd Dinefwr ac Ystrad Tywi, a ymladdodd ochr yn ochr â Llywelyn Fawr o 1215. Fe’i clwyfwyd yng Nghaerfyrddin yn 1234 ac mae’n gorwedd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi.
Rhys GrygTywysog gogledd Powys, Powys Fadog, o 1191 hyd 1236, ŵyr i Owain Gwynedd a chefnder i Lywelyn Fawr. Yn 1201 sefydlodd abaty Glyn y Groes ger Llangollen, lle mae wedi’i gladdu.
Madog ap Gruffudd MaelorMab hynaf Llywelyn Fawr a thad Llywelyn ap Gruffudd, y tywysog olaf. Bu farw yn 1244 wrth geisio dianc o Dŵr Llundain.
Gruffudd ap Llywelyn FawrPrif weinidog Llywelyn Fawr a’i fab Dafydd am dros ddeng mlynedd ar hugain, a chyndad y Tuduriaid.
Ednyfed FychanMab Llywelyn Fawr a Siwan, a’r rheolwr cyntaf i wneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, yn 1244.
Dafydd ap LlywelynYr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap GruffuddY bardd a ganodd y farwnad i Lywelyn ap Gruffudd wedi ei farw yn 1282, yr alargan fwyaf yn yr iaith Gymraeg.
Gruffudd ab yr Ynad CochBrawd Llywelyn ein Llyw Olaf, a ddechreuodd y rhyfel olaf yn 1282 ac a arweiniodd y Cymry wedi i Lywelyn syrthio, tywysog annibynnol olaf Cymru.
Dafydd ap GruffuddRhiwallon, meddyg Rhys Gryg, a’i feibion, y cofnodwyd eu meddyginiaethau yn Gymraeg yn yr Oesoedd Canol. Yn ôl traddodiad Cymru eu mam oedd Morwyn Llyn y Fan Fach.
Rhiwallon a Meddygon MyddfaiGwraig Llywelyn ap Gruffudd a’r fenyw gyntaf i’w galw’n Dywysoges Cymru. Fe’i daliwyd ar y môr ar ei ffordd i’w briodi, ac arhosodd dair blynedd i ddod yn wraig iddo.
Elinor de MontfortUnig blentyn Llywelyn ein Llyw Olaf, a gludwyd yn faban i briordy yn swydd Lincoln, lle bu fyw gydol ei hoes. Mae Cymru’n ei chofio’n dywysoges goll.
Gwenllian ferch LlywelynArweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynArglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn BrenBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymPrifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.
Iolo GochUchelwr, cyfreithiwr a noddwr o Barcrhydderch yng Ngheredigion, yr ysgrifennwyd Llyfr Gwyn Rhydderch iddo tua 1350, y llyfr cyflawn hynaf o chwedlau’r Mabinogi.
Rhydderch ab Ieuan LlwydYr olaf o linach frenhinol Gwynedd, capten enwog yn Ffrainc a hawliodd Gymru’n etifeddiaeth ac a hwyliodd i’w hennill.
Owain LawgochY bonheddwr o Ynysforgan ger Abertawe y rhoddodd ei gariad at lyfrau Cymraeg Lyfr Coch Hergest inni, trysorfa fawr rhyddiaith a barddoniaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol.
Hopcyn ap TomosCopïydd o Fuellt a ysgrifennodd y rhan fwyaf o Lyfr Coch Hergest i’w feistr Hopcyn ap Tomas, a thrwy hynny gadw’r Mabinogion a llawer o hen lenyddiaeth Cymru.
Hywel Fychan ap Hywel GochY marchog o Gymro a ymladdodd â bwyell ryfel fawr ym Mhoitiers yn 1356. Yn ôl traddodiad Cymru anrhydeddwyd ei fwyell â dysglaid o fwyd bob dydd.
Syr Hywel y FwyallCyfreithiwr a chroniclydd o Frynbuga y mae ei gronicl yn cadw geiriau llythyrau Owain Glyndŵr at yr Alban ac Iwerddon.
Adda o FrynbugaTywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain GlyndŵrCefndryd Owain Glyndŵr a gipiodd Gastell Conwy cadarn ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 gydag ychydig o wŷr, tra oedd y garsiwn yn yr eglwys.
Rhys a Gwilym ap TudurUchelwr o Gaeo a arweiniodd fyddin Harri IV ar gyfeiliorn i amddiffyn Owain Glyndŵr, ac a ddienyddiwyd am hynny yn Llanymddyfri yn 1401. Saif ei gerflun yno heddiw.
Llywelyn ap Gruffudd FychanMerch Owain Glyndŵr, a rannodd berygl rhyfel ei thad ac a fu farw’n garcharor yn Llundain. Saif cofeb iddi yn Ninas Llundain.
Catrin GlyndŵrBrenin Lloegr a aned yng Nghastell Trefynwy, a enillodd frwydr Agincourt yn 1415 gyda byddin y chwaraeodd saethwyr o Gymru ran enwog ynddi.
Harri o FynwyCymro o Benmynydd ym Môn a briododd frenhines weddw Lloegr ac a ddaeth yn daid i Harri VII.
Owain TudurBardd Hanmer ym Maelor a enillodd y gadair arian yn eisteddfod Caerfyrddin tua 1451 ac a osododd reolau’r mesurau caeth a gadwa beirdd Cymru hyd heddiw.
Dafydd ab EdmwndBardd a chopïydd o gyffiniau Croesoswallt a gopïodd groniclau Cymru yn Abaty Dinas Basing ac a helpodd olrhain tras Frythonig Harri Tudur.
Gutun OwainUn o feirdd mawr y bymthegfed ganrif, a deithiodd Gymru gyfan yn canu i’w theuluoedd ac a ganodd y farwnad fwyaf ingol yn y Gymraeg i’w fab bach.
Lewys Glyn CothiBardd benywaidd enwocaf Cymru’r Oesoedd Canol: beiddgar, doniol a duwiol, atebodd y beirdd gwrywaidd yn eu mesurau caeth eu hunain.
Gwerful MechainArglwydd Rhaglan a ddaeth yn ŵr mwyaf grymus Cymru, y Cymro cyntaf i eistedd ymhlith arglwyddi Lloegr, a gwarcheidwad y Harri Tudur ifanc.
Wiliam Herbert, Iarll PenfroEwythr a gwarchodwr Harri Tudur, a gadwodd y bachgen yn ddiogel drwy bedair blynedd ar ddeg o alltudiaeth a’i ddwyn adref i ennill y goron.
Siasbar TudurUn o fawrion Beirdd yr Uchelwyr, a ganodd fawl i noddwyr ledled Cymru yn y mesurau caeth.
Guto’r GlynSwyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.
Richard ap MeurigArglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.
Syr Rhys ap ThomasFe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.
Harri TudurBardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.
Tudur AledMilwr a chroniclydd o Sir y Fflint a ysgrifennodd hanes y byd yn Gymraeg, y cronicl hwyaf yn yr iaith, a chadw’r fersiwn hynaf o chwedl Taliesin.
Elis GruffyddYsgolhaig o Aberhonddu a gyhoeddodd y llyfr cyntaf erioed a argraffwyd yn Gymraeg, Yny lhyvyr hwnn, yn 1546, ac a amddiffynnodd hanes y Brythoniaid.
Syr John PrysEsgob Tyddewi a gydweithiodd â William Salesbury ar Destament Newydd Cymraeg 1567, ac a ysgrifennodd iddo lythyr enwog at y Cymry am eu hanes.
Richard DaviesY foneddiges Gymraeg ei hiaith a wasanaethodd y Frenhines Elisabeth I o’i geni hyd ei henaint, gan ddod yn Brif Foneddiges ei Siambr Gyfrin ac yn geidwad ei thlysau.
Blanche ParryMeddyg a mathemategydd o Ddinbych-y-pysgod a ddyfeisiodd yr hafalnod ac a ddysgodd rifyddeg i’r byd Saesneg.
Robert RecordeYsgolhaig o Lansannan a luniodd y geiriadur Cymraeg–Saesneg cyntaf ac a gyfieithodd y Testament Newydd i’r Gymraeg yn 1567.
William SalesburyOffeiriad ac ysgolhaig a ysgrifennodd, yn alltud yn yr Eidal, y gramadeg Cymraeg printiedig cyntaf, a gyhoeddwyd ym Milan yn 1567.
Gruffydd RobertMab i deulu o Faesyfed, mathemategydd a mordwywr i Elisabeth I, y cyntaf i sôn am ‘Ymerodraeth Brydeinig’, a’i hawlio drwy Fadog.
John DeeYsgolhaig o Ddinbych a luniodd y map printiedig cyntaf o Gymru, ysgrifennu ei hanes, a helpu i basio Deddf 1563 a roddodd y Beibl yn Gymraeg i Gymru.
Humphrey LlwydThomas Jones o Dregaron, bardd ac achyddwr, a gofir yn nhraddodiad Cymru fel herwr cyfrwys bryniau Ceredigion.
Twm Siôn CatiAeres Berain yn Sir Ddinbych, a briododd bedair gwaith, ac y llanwodd ei phlant a’i hwyrion blasau mawr y gogledd. Fe’i gelwid yn Fam Cymru.
Catrin o FerainMeddyg o Fôn a astudiodd yn yr Eidal ac ysgrifennu llyfrau yn Eidaleg, ac yna ramadeg mawr y Gymraeg yn 1592 i ddangos cyfoeth yr iaith i’r byd.
Siôn Dafydd RhysYsgolfeistr o Lanidloes na fynnai ildio’i ffydd Gatholig. Ysgrifennodd garolau Cymraeg yn y carchar, bu farw dros ei ffydd yn Wrecsam yn 1584, a’i wneud yn sant yn 1970.
Sant Richard GwynArchddiacon Meirionnydd y bu ei Salmau Cân yn 1621 y salmau Cymraeg cyntaf i gynulleidfaoedd cyfan eu canu. Cenir rhai ohonynt hyd heddiw.
Edmwnd PrysCyfieithodd y Beibl cyfan i’r Gymraeg yn 1588. Daeth ei ryddiaith yn safon i’r Gymraeg ysgrifenedig.
William MorganGof aur o Ddinbych a adeiladodd yr Afon Newydd, gan ddod â dŵr glân ddeugain milltir i Lundain yn 1613.
Syr Huw MyddeltonPiwritan ifanc o Frycheiniog a ymbiliodd ar y Frenhines Elisabeth a’r Senedd i bregethu’r Efengyl i bobl Cymru yn eu hiaith eu hunain, ac a fu farw dros ei ffydd yn ddeg ar hugain oed.
John PenriRheithor Mallwyd a ysgrifennodd ramadeg mawr 1621 a geiriadur 1632, ac a helpodd i ddiwygio Beibl Cymraeg 1620.
Dr John Davies, MallwydMorwr o Sain Lythan ym Mro Morgannwg a arweiniodd fordaith 1612 a fforiodd orllewin Bae Hudson, yn chwilio am y Fynedfa Ogledd-orllewinol.
Syr Thomas ButtonRheithor Llanfaches yng Ngwent, pregethwr mor annwyl nes i dyrfaoedd ddod o bell ac agos i’w glywed, a sefydlodd yn 1639 yr eglwys anghydffurfiol gyntaf yng Nghymru.
William WrothFicer Llanymddyfri y dysgwyd ei benillion syml, cynnes, Canwyll y Cymry, ar gof mewn cartrefi ledled Cymru am ddau gan mlynedd.
Rhys Prichard, yr Hen FicerGaned yn Nhrefaldwyn i deulu mawr yr Herbertiaid; un o feirdd crefyddol gorau’r iaith Saesneg.
George HerbertPregethwr Piwritanaidd ac awdur o Gynfal ym Meirionnydd y mae ei Lyfr y Tri Aderyn yn glasur o ryddiaith Gymraeg.
Morgan LlwydBardd a meddyg o Lansanffraid ar lan Wysg, a alwai ei hun yn Silwriad ar ôl hen bobl ei wlad.
Henry VaughanY gŵr o Rosllannerchrugog a gerddodd i’r gogledd i gyfarfod â George Fox yn 1653, a ddaeth yn Grynwr cyntaf Cymru, ac a dreuliodd ei oes yn pregethu’r Goleuni Mewnol yn Gymraeg.
John ap JohnO Lanrhymni ger Caerdydd, capten enwocaf y Caribî, a gipiodd Panama yn 1671 ac a ddaeth yn llywodraethwr Jamaica.
Syr Harri MorganO deulu Plas yn Iâl ger Llandegla, masnachwr a llywodraethwr Madras, y rhoddodd ei rodd ei enw i Brifysgol Iâl. Mae wedi’i gladdu yn Wrecsam.
Elihu YaleCeidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward LhuydY clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.
Ellis WynneMab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.
William JonesJohn Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.
Barti DduDysgodd ei ysgolion cylchynol gyfran helaeth o bobl Cymru i ddarllen, a hynny yn Gymraeg.
Griffith JonesClerigwr yr adroddodd ei Ddrych y Prif Oesoedd (1716) stori’r hen Frythoniaid gyda balchder. Daeth yn un o’r llyfrau Cymraeg mwyaf poblogaidd erioed.
Theophilus EvansTelynores, ymgodymwraig, cychwraig a heliwr Eryri, a wnaed yn enwog gan Thomas Pennant fel Brenhines y Llynnoedd.
Marged ferch IfanBardd, ysgolhaig a syrfëwr o Fôn a fapiodd holl arfordir Cymru ac a arweiniodd adfywiad dysg Gymraeg y Morrisiaid.
Lewis MorrisArgraffydd a sefydlodd y wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Nhrefhedyn ger Castellnewydd Emlyn, yn 1718.
Isaac CarterY telynor dall o Lŷn a ysbrydolodd ei ganu gerdd Thomas Gray, The Bard, ac a gyhoeddodd y casgliad printiedig cyntaf o gerddoriaeth telyn Gymreig.
Parri DdallGyda Howel Harris, arweinydd y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru. Cerddai miloedd ar draws Cymru i’w glywed yn pregethu yn Llangeitho yng Ngheredigion.
Daniel RowlandPregethwr tanbaid y diwygiad Methodistaidd a sefydlodd gymuned grefyddol yn Nhrefeca.
Hywel HarrisPeintiwr o Benegoes ger Machynlleth, peintiwr tirluniau mawr cyntaf Prydain ac un o sylfaenwyr yr Academi Frenhinol.
Richard WilsonYsgrifennodd gannoedd o emynau, gan gynnwys ‘Arglwydd, arwain trwy’r anialwch’.
William Williams PantycelynSaer maen a gweinidog hunanddysgedig o Eglwysilan a adeiladodd y bont ym Mhontypridd yn 1756, y bwa carreg unrhychwant hwyaf yn y byd.
William EdwardsAthronydd a mathemategydd o Langeinwyr a ddaeth â theorem Bayes i’r byd, rhoi yswiriant bywyd ar sail gadarn a chefnogi annibyniaeth America.
Richard PriceBardd o Fôn a ddaeth â’r mesurau caeth yn ôl yn fyw ac a ddiweddodd ei ddyddiau’n athro yn Virginia, yn hiraethu am Fôn.
Goronwy OwenNaturiaethwr o Downing yn Sir y Fflint yr agorodd ei Deithiau yng Nghymru fynyddoedd a hanes y wlad i’r byd.
Thomas PennantBardd ac ysgolhaig o Geredigion a gopïodd yr hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddangosodd farddoniaeth beirdd Cymru i’r byd yn Saesneg yn 1764.
Ieuan FarddCyfreithiwr o Fôn a ddaeth yn Frenin Copr, meistr Mynydd Parys, y gwaith copr mwyaf yn y byd, a’i gopr yn gorchuddio llongau’r Llynges.
Thomas Williams, LlanidanPerchennog ystad y Penrhyn a gymerodd y chwareli llechi i’w ddwylo ei hun yn 1782, a agorodd y chwarel fawr uwchben Bethesda, ac a gododd y rheilffordd a’r porthladd a gludodd ei llechi i’r byd.
Richard Pennant, Arglwydd Penrhyn cyntafThomas Edwards o Lannefydd, cariwr a dramodydd, y chwaraewyd ei anterliwtiau doniol ar wagenni mewn sgwariau marchnad ledled Cymru.
Twm o’r NantY crwynwr yn Llundain o Lanfihangel Glyn Myfyr a sefydlodd Gymdeithas y Gwyneddigion ac a dalodd am argraffu Dafydd ap Gwilym a’r Myvyrian Archaiology.
Owain MyfyrArlunydd o Sir Faesyfed, disgybl i Richard Wilson, a baentiodd Y Bardd ac, yn Napoli, luniau bach heulog o furiau a thoeau sy’n ymddangos ymhell o flaen eu hamser.
Thomas Jones, PencerrigMab y mathemategydd o Fôn, athrylith ieithoedd a ddangosodd gyntaf fod Sansgrit, Groeg, Lladin ac ieithoedd Ewrop yn tarddu o’r un ffynhonnell.
Syr William JonesSaer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.
Iolo MorganwgCrydd o Abergwaun y dywedir iddi gorlannu milwyr Ffrengig â phicfforch yn ystod goresgyniad 1797.
Jemima NicholasY telynor o Landderfel a achubodd gannoedd o alawon Cymreig mewn print, yn eu plith argraffiad cyntaf Ar Hyd y Nos, ac a ddaeth yn fardd y brenin ei hun.
Bardd y BreninArweinydd Methodistaidd y Bala a adeiladodd ysgolion Sul Cymru ac a helpodd i sefydlu Cymdeithas y Beibl wedi i Mary Jones gerdded ato am Feibl.
Thomas Charles o’r BalaFe’i ganed mewn tafarn yn Aberhonddu a daeth yn actores fwyaf ei hoes, yn enwog yn anad dim fel Lady Macbeth.
Sarah SiddonsYr ysgolhaig o Feirionnydd a ysgrifennodd y Geiriadur Cymraeg a Saesneg mawr, a helpodd i olygu’r Myvyrian Archaiology ac a roddodd Paradise Lost yn Gymraeg.
William Owen PugheGweinidog o’r Bedyddwyr o Forgannwg a ymgyrchodd yn erbyn caethwasiaeth, a gyhoeddodd un o’r cylchgronau Cymraeg cyntaf ac a sefydlodd wladfa Gymreig, Cambria, ym Mhensylfania.
Morgan John RhysBachgen fferm o Geredigion a ddysgodd ei hun i ddarllen ac a ddaeth yn un o bregethwyr mwyaf Cymru, yn enwog am rym ei ddychymyg.
Christmas EvansGŵr ifanc o’r Waunfawr a aeth i America i chwilio am ddisgynyddion Madog, teithio 1,800 o filltiroedd i fyny’r Missouri a llunio’r map a dywysodd Lewis a Clark.
John Evans o’r WaunfawrMerch fferm o Ddolwar Fach yn Sir Drefaldwyn y mae ei hychydig emynau ymhlith y farddoniaeth grefyddol orau yn Gymraeg.
Ann GriffithsArloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesDilledydd a maer Casnewydd a arweiniodd filoedd o Siartwyr i’r dref yn 1839 i fynnu’r bleidlais i’r gweithwyr.
John FrostFicer Cwm-du, hanesydd Cymru, pencampwr yr iaith Gymraeg a’r delyn deires, ac un o arweinwyr Cymreigyddion y Fenni, a galonogodd yr Arglwyddes Charlotte Guest i gyfieithu’r Mabinogion.
Thomas Price (Carnhuanawc)Y meistr haearn a redodd waith Cyfarthfa ym Merthyr Tudful, y mwyaf yn y byd bryd hynny, a gododd Gastell Cyfarthfa uwch ei ben, ac a safai yng nghanol Gwrthryfel Merthyr 1831.
William Crawshay IIO’r Bala, bu’n nyrsio milwyr yn Rhyfel y Crimea, gan anghytuno weithiau â Florence Nightingale.
Betsi CadwaladrMab y chwarelwr o Lanymynech y gyrrodd ei ddyfeisiadau’r oes ddiwydiannol: y mul nyddu hunanweithiol, a’r peiriannau a wnâi beiriannau.
Richard RobertsFe’i ganed ger Conwy a daeth yn gerflunydd Prydeinig enwocaf ei ddydd, gan weithio yn Rhufain am bron i hanner can mlynedd.
John GibsonCenhadwr o Gymro a roddodd, gyda’i gyd-Gymro David Jones, iaith ysgrifenedig a’i Beibl cyflawn cyntaf i Fadagasgar, yn 1835.
David GriffithsYsgolhaig ac offeiriad o’r Bala, caplan Eglwys Crist, Rhydychen, a gopïodd chwedlau Llyfr Coch Hergest ac a helpodd yr Arglwyddes Charlotte Guest i gyfieithu’r Mabinogion.
John Jones (Tegid)Y glöwr a’r halier a arweiniodd weithwyr Merthyr yng ngwrthryfel 1831, ac yr arbedwyd ei fywyd tra aeth Dic Penderyn i’r crocbren.
Lewsyn yr HeliwrMeistr haearn o Gwm Nedd a wnaeth haearn â glo carreg yn Ynyscedwyn yn 1837 ac a aeth â’r dull i Bennsylvania.
David ThomasSiartydd, derwydd a meddyg llysieuol yr arweiniodd ei amlosgiad o’i fab bach at gyfreithloni amlosgi.
Dr William PriceNoddwr diwylliant Cymru a hyrwyddodd y delyn, yr iaith a’r wisg Gymreig.
Arglwyddes LlanoferThomas Rees o Fynachlog-ddu, a arweiniodd ymosodiad cyntaf Merched Beca ar dollborth, yn Efail-wen yn 1839.
Twm CarnabwthCrogwyd ar ôl Gwrthryfel Merthyr am drosedd y credai llawer na wnaeth ei chyflawni.
Dic PenderynYmgyrchydd o Fôn a wnaeth fwy na neb i roi i Gymru ei hysgolion, ei choleg prifysgol cyntaf a’r Eisteddfod Genedlaethol fodern.
Syr Hugh OwenGwehydd Pontypridd a’i fab y telynor a gyfansoddodd Hen Wlad Fy Nhadau yn Ionawr 1856, anthem genedlaethol Cymru.
Evan James a James JamesBarnwr a gwyddonydd o Abertawe a adeiladodd y gell danwydd gyntaf yn 1842, y dechnoleg y tu ôl i ynni hydrogen heddiw.
Syr William GroveAS Merthyr a ymgyrchodd dros gyflafareddu rhyngwladol a thros hawliau tenantiaid Cymru.
Henry RichardDysgodd Gymraeg yn Nowlais, cyfieithodd y Mabinogion i’r Saesneg a rheolodd waith haearn mwyaf y byd.
Arglwyddes Charlotte GuestPeiriannydd o Ferthyr a sefydlodd y gwaith haearn a thref Hughesovka yn Wcráin yn 1869, y ddinas a elwir heddiw’n Donetsk.
John HughesCyhoeddwr ac ymgyrchydd o Ddinbych y gwnaeth ei bapur newydd Baner ac Amserau Cymru a’i wyddoniadur Cymraeg deg cyfrol, Y Gwyddoniadur, ef yn gawr cyhoeddi Cymru.
Thomas GeeArloeswr ffotograffiaeth o Abertawe y mae ei lluniau hamddenol o deulu, plant ac anifeiliaid o’r 1850au yn cynnwys y llun hynaf y gwyddys amdano o ddyn eira.
Mary DillwynMab llifiwr o Landinam a adeiladodd reilffyrdd ar draws canolbarth Cymru, suddo pyllau cyfoethocaf y Rhondda ac adeiladu Dociau’r Barri.
David Davies, LlandinamLlafurwr o Fôn ar gei llechi Bangor a ddysgodd seryddiaeth ei hun, a luniodd lensys a drychau ei delesgopau ei hun, ac a ysgrifennodd ac a ddarlithiodd am y sêr yn Gymraeg.
John Jones, SeryddwrGweinidog o’r Bala a freuddwydiodd am famwlad Gymraeg dros y môr ac a arweiniodd y cynllun i wladychu Patagonia.
Michael D. JonesFe’i ganed ger Brynbuga; darganfu esblygiad drwy ddethol naturiol ar ei ben ei hun a’i gyhoeddi ar y cyd â Darwin.
Alfred Russel WallaceMab fferm o gyffiniau Dinbych a dynnodd y ffotograff cyntaf i ddangos mai troell yw nifwl Andromeda, yn 1888.
Isaac RobertsDyfeisiwr o deulu o Gorwen a adeiladodd y meicroffon carbon yn 1878 ac a oedd y cyntaf i anfon a derbyn tonnau radio, yn 1879.
David Edward HughesJohn Ceiriog Hughes, telynegwr mwyaf annwyl Cymru’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, a ysgrifennodd eiriau llawer o’r caneuon y mae’r Cymry’n eu canu o hyd.
CeiriogWilliam Thomas o Ynys-ddu yng Ngwent, bardd meddylgar mawr Cymru oes Victoria, a geisiodd ystyr bywyd yn ei gerdd hir Y Storm wedi marw’r ferch a garai.
IslwynMab i deulu o feddygon esgyrn o Fôn; achubodd sblint Thomas ddegau o filoedd o fywydau yn y Rhyfel Byd Cyntaf.
Hugh Owen ThomasDilledydd o’r Drenewydd a ddechreuodd fusnes archebu drwy’r post cyntaf y byd yn 1861, gan werthu gwlanen Gymreig i’r Frenhines Fictoria a Florence Nightingale.
Syr Pryce Pryce-JonesPeiriannydd o Gaernarfon a ddaeth â’r ffôn i Brydain ac a gefnogodd neges ddiwifr gyntaf Marconi dros y môr, o Gymru yn 1897.
Syr William PreeceY gof o Drecynon a arweiniodd Gôr Mawr De Cymru i fuddugoliaeth yn y Palas Grisial yn 1872 a 1873, ac a wnaeth y Cymry’n wlad y gân yng ngolwg y byd.
CaradogTeiliwr o’r Wyddgrug y gwnaeth ei nofelau Rhys Lewis ac Enoc Huws ef yn nofelydd Cymraeg mwyaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Daniel OwenArgraffydd o Gaernarfon a helpodd i sefydlu’r Wladfa ym Mhatagonia, adeiladu ei rheilffordd a rhoi ei enw i dref Trelew.
Lewis JonesPerchennog chwarel y Penrhyn, chwarel lechi fwyaf y byd bryd hynny, drwy’r anghydfod yn 1896–97 a Streic Fawr Bethesda yn 1900–1903.
George Sholto Douglas-Pennant, ail Arglwydd PenrhynSarah Jane Rees o Langrannog, athrawes morwriaeth, bardd buddugol a golygydd cylchgrawn Cymraeg i fenywod.
CranogwenMeddyg y Frenhines Fictoria o Wynfe yn Sir Gaerfyrddin, y sefydlodd ei gasgliad mawr o lawysgrifau Lyfrgell Genedlaethol Cymru.
Syr John WilliamsY bachgen fferm o Bonterwyd a ddaeth yn athro Celteg cyntaf Rhydychen, a gasglodd lên gwerin Cymru, ac a fu’n brifathro Coleg Iesu.
Syr John RhŷsBachgen o Ferthyr a weithiodd yn y gwaith haearn yn ddeg oed ac a ddaeth yn gyfansoddwr Cymreig enwocaf ei oes.
Joseph ParryFe’i ganed yn John Rowlands yn Ninbych, a’i fagu yn wyrcws Llanelwy; daeth o hyd i Livingstone ac ef oedd y cyntaf i ddilyn afon Congo i’r môr.
Syr Henry Morton StanleyY cyfrifydd o Fethesda a helpodd i sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn 1874, ei ysgrifennydd cyntaf, a phencampwr y chwarelwyr drwy anghydfod mawr y Penrhyn rhwng 1900 a 1903.
William John ParryGaned yn Aberhonddu; y fenyw gyntaf o Brydain i ennill doethuriaeth mewn meddygaeth mewn prifysgol yn Ewrop, yn Zurich yn 1870.
Frances HogganMab y gweinidog o Ferthyr Tudful a ddaeth yn Brif Weinidog Queensland, a ysgrifennodd ddrafft cyntaf Cyfansoddiad Awstralia ac a fu’n Brif Ustus cyntaf Awstralia.
Syr Samuel GriffithY nofelydd o Abertawe a gymerodd waith sinc dyledus ei thad yn 1892, a dalodd bob dyledwr a’i wneud yn llwyddiant, un o’r menywod cyntaf i redeg busnes diwydiannol mawr ym Mhrydain.
Amy DillwynSaer o Saundersfoot a gafodd batent ar beiriant hedfan yn 1894. Yn ôl traddodiad Cymru fe’i hedfanodd yn 1896, saith mlynedd cyn y brodyr Wright.
Bill FrostY gweinidog a’r ysgrifwr o Abergele a alwodd ar y Cymry i ddefnyddio’u hiaith eu hunain ym mhob rhan o fywyd, ac y mae ei ryddiaith ymhlith y gorau yn y Gymraeg.
Emrys ap IwanY bardd o weithiwr haearn o Dreboeth y mae ei emyn Calon Lân yn cael ei ganu gan bob tyrfa Gymreig, o’r capel i’r stadiwm rygbi.
GwyrosyddArweinydd y chwarelwyr o Fynydd Llandygái a arweiniodd ddynion y Penrhyn yn anghydfod 1896 ac a safodd wrth eu hochr yn gynghorwr drwy Streic Fawr 1900–1903.
William Hugh Williams (Arafon)Addysgwraig o Gaerfyrddin a ddaeth yn brifathrawes gyntaf Coleg Hyfforddi Merched Caergrawnt, sef Hughes Hall heddiw, ac a helpodd i lunio siarter Prifysgol Cymru.
Elizabeth Phillips HughesLlawfeddyg o’r Rhyl, un o’r cyntaf yn y byd i ddefnyddio pelydr-X i drin claf, a achubodd filoedd o filwyr yn y Rhyfel Byd Cyntaf.
Syr Robert JonesHanesydd o Lanuwchllyn a ysgrifennodd i bobl gyffredin Cymru, sefydlodd Cymru’r Plant a rhoi’r Gymraeg yn ôl yn yr ysgolion.
Syr O. M. EdwardsMab y fferm o Gefnddwysarn a ddaeth yn aelod seneddol Meirionnydd yn saith ar hugain oed, a siaradodd dros Gymru hunanlywodraethol ac a gododd yn Brif Chwip y Rhyddfrydwyr.
Tom EllisYr athrawes ganu o Gaerdydd yr enillodd ei Chôr Merched Cymru yn Ffair y Byd Chicago yn 1893 ac a ganodd o flaen y Frenhines Victoria, a mam Ivor Novello.
Clara Novello DaviesMab Michael D. Jones a fapiodd diroedd y gwladfawyr Cymreig ym Mhatagonia ac a fforiodd ddyffrynnoedd yr Andes.
Llwyd ap IwanBrodyr o haearnwerthwyr Stryd Stepney, Llanelli, a ddyfeisiodd yr olwyn sbâr yn 1904. Yn India gelwir olwyn sbâr yn ‘stepney’ o hyd.
Thomas a Walter DaviesPêl-droediwr o’r Waun a chwaraeodd dros Gymru am 25 mlynedd, helpodd i sefydlu undeb y chwaraewyr a chwarae mewn rownd gynderfynol Cwpan FA yn 49 oed.
Billy MeredithIs-swyddog o Rosili, un o bump o griw Scott a gyrhaeddodd Begwn y De ar 17 Ionawr 1912.
Edgar EvansCyn-löwr o Gasllwchwr y taniodd ei bregethu’r diwygiad crefyddol mawr olaf yng Nghymru.
Evan RobertsYr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward LloydFe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.
Billy HughesPrif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.
David Lloyd GeorgeAthro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.
Syr John Morris-JonesBardd o Gasnewydd a fu’n crwydro America, a gollodd goes wrth neidio ar drên, ac a ysgrifennodd ‘What is this life if, full of care, we have no time to stand and stare.’
W. H. DaviesNewyddiadurwr, ysgolhaig ac un o feirdd Cymraeg mwyaf yr ugeinfed ganrif, a agorodd ei awdl fuddugol yn 1902 oes newydd ym marddoniaeth Gymraeg.
T. Gwynn JonesGaned yn Nhryleg yn Sir Fynwy; un o athronwyr mwyaf yr oes ac enillydd gwobr Nobel, a dreuliodd ei flynyddoedd olaf ym Mhenrhyndeudraeth.
Bertrand RussellArweiniodd apêl heddwch menywod Cymru, a lofnodwyd gan 390,296 o fenywod, a’i chludo i’r Unol Daleithiau yn 1924.
Annie Hughes GriffithsYr athrawes wyddoniaeth o Gaerfyrddin a arweiniodd ymgyrch y bleidlais i fenywod yng Nghymru, a olygodd The Suffragette ac a aeth ar streic newyn dros y bleidlais.
Rachel BarrettFe’i ganed yn Hwlffordd. Paentiodd bortreadau tawel, dwys, ac fe’i hystyrir heddiw ymhlith artistiaid gorau ei chyfnod.
Gwen JohnPeintiwr a aned yn Ninbych-y-pysgod, peintiwr portreadau enwocaf ei oes, a brawd Gwen John.
Augustus JohnMeddyg o Dre-gŵyr, y seicdreiddiwr Saesneg ei iaith cyntaf, a achubodd Sigmund Freud rhag y Natsïaid yn 1938.
Ernest JonesMeddyg o Gaerdydd a ddefnyddiodd yr electrocardiogram gyntaf i ddarllen rhythm y galon, gan sefydlu cardioleg fodern.
Syr Thomas LewisYr ysgolhaig a ddangosodd fod cerddi Aneirin a Thaliesin yn perthyn i’r chweched ganrif mewn gwirionedd, ac a olygodd Bedair Cainc y Mabinogi.
Syr Ifor WilliamsTrefnydd menywod cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru, a ymladdodd dros faddonau pen pwll, gofal mamolaeth ac ysgolion meithrin i gymoedd y glo.
Elizabeth AndrewsChwiorydd o Landinam a gasglodd un o gasgliadau mawr Prydain o gelf Argraffiadol a’i roi i bobl Cymru.
Gwendoline a Margaret DaviesSwffragét o Lanwern a oroesodd suddo’r Lusitania, a sefydlodd y cylchgrawn Time and Tide ac a ymladdodd dros hawl menywod i eistedd yn Nhŷ’r Arglwyddi.
Margaret, Arglwyddes RhonddaPensaer a dreuliodd hanner can mlynedd yn adeiladu pentref hudol Portmeirion ac a ymgyrchodd i warchod tirwedd Cymru.
Syr Clough Williams-EllisBardd Dyffryn Nantlle a enillodd y gadair yn 1910 ag Yr Haf ac a ysgrifennodd rai o gerddi mwyaf annwyl y Gymraeg, yn eu plith ei englynion i Hedd Wyn.
R. Williams ParryO Rydcymerau, awdur Hen Dŷ Ffarm ac un o sylfaenwyr Plaid Cymru, a aeth i’r carchar gyda Saunders Lewis a Lewis Valentine am y tân ym Mhenyberth.
D. J. WilliamsPaffiwr o Bontypridd a ddaeth yn bencampwr pwysau ysgafn y byd yn 1914, ac a ymladdai dan enw a ddywedai wrth bawb o ble y deuai.
Freddie WelshMeteorolegydd o Sir Drefaldwyn y bu ei lyfr Physical and Dynamical Meteorology (1934) yn gymorth i sefydlu gwyddor fodern y tywydd.
Syr David BruntEllis Humphrey Evans, bugail o Drawsfynydd, a enillodd gadair yr eisteddfod wythnosau ar ôl iddo gael ei ladd mewn brwydr.
Hedd WynBardd ac ysgolhaig o Ryd-ddu a enillodd y Gadair a’r Goron yn yr un Eisteddfod Genedlaethol, ddwywaith.
T. H. Parry-WilliamsFe’i ganed yn Nhremadog yng Ngwynedd a daeth yn fyd-enwog fel Lawrence o Arabia, arweinydd gyda gwrthryfel yr Arabiaid yn y Rhyfel Byd Cyntaf ac awdur Seven Pillars of Wisdom.
T. E. LawrenceGlöwr o’r Betws ger Rhydaman a ddaeth yn weinidog Llafur ac a adeiladodd y wladwriaeth les.
Jim GriffithsMerch chwarelwr o Rosgadfan y mae ei storïau byrion a’i nofelau’n uchafbwynt rhyddiaith Gymraeg fodern.
Kate RobertsCyfansoddwraig a chantores ddisglair o Drefforest a ysgrifennodd rai o ganeuon Cymraeg gorau’r ganrif cyn ei marw yn chwech ar hugain oed.
Morfydd Llwyn OwenGlöwr bychan o Tylorstown a ddaeth yn bencampwr pwysau pry cyntaf y byd yn 1916, a elwir yn aml y pwysau pry gorau erioed.
Jimmy WildeDramodydd, un o sefydlwyr Plaid Cymru, ac awdur darlith Tynged yr Iaith yn 1962.
Saunders LewisCyfansoddwr ‘Keep the Home Fires Burning’ a aned yng Nghaerdydd, eilun y llwyfan a brenin y sioe gerdd. Mae Gwobrau Ivor Novello yn dwyn ei enw.
Ivor NovelloGweinidog gyda’r Bedyddwyr, llywydd cyntaf Plaid Cymru ac un o’r tri a roes yr ysgol fomio ym Mhenyberth ar dân yn 1936. Ef a ysgrifennodd yr emyn ‘Gweddi dros Gymru’.
Lewis ValentineSefydlodd Urdd Gobaith Cymru yn 1922 a’r ysgol Gymraeg gyntaf yn 1939.
Ifan ab Owen EdwardsY bardd o Bwllheli a enillodd y goron dair gwaith a’r gadair unwaith yn yr Eisteddfod Genedlaethol, a fu ddwywaith yn Archdderwydd ac a luniodd seremonïau’r Orsedd.
CynanYr arlunydd a’r bardd, mab i argraffydd o Gymro o Dreffynnon, y mae ei In Parenthesis, am y Ffiwsilwyr Cymreig yng Nghoed Mametz, yn un o weithiau mawr y Rhyfel Byd Cyntaf.
David JonesMab i löwr o Dredegar a sefydlodd y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn 1948 fel Gweinidog Iechyd.
Aneurin BevanMeddyg o Gaerdydd a roddodd y gorau i yrfa feddygol ddisglair i bregethu, yn gyntaf yn Aberafan ac yna am ddeng mlynedd ar hugain yng Nghapel Westminster yn Llundain.
Martyn Lloyd-JonesDavid James Jones o Bontardawe, enillydd y gadair ddwywaith, a ysgrifennodd am weithfeydd alcam ei fachgendod, ffermydd ei deulu yn Sir Gaerfyrddin, a’i ffydd yn Nuw ac yng Nghymru.
GwenalltYr ysgolhaig o Lanbrynmair a sefydlodd Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan yn 1948, lle cedwir hen adeiladau a chrefftau Cymru’n fyw.
Iorwerth PeateMab y groser o Flaenclydach yn y Rhondda a fu’n byw ar ei ysgrifbin yn unig ac a ddaeth yn un o awduron straeon byrion gorau Prydain.
Rhys DaviesY fenyw gyntaf i’w hethol dros etholaeth yng Nghymru, yn 1929, ac ymgyrchydd oes dros senedd i Gymru.
Megan Lloyd GeorgeFfisegydd o Gwmsychbant yng Ngheredigion a dynnodd y ffotograff cyntaf o ronyn isatomig yn dadfeilio, yn 1940.
E. J. WilliamsMab y chwarelwr o Lanberis y rhoddodd ei bum nofel, yn eu plith O Law i Law a Chwalfa, eu lle i bobl dyffrynnoedd y llechi yn llenyddiaeth Gymraeg.
T. Rowland HughesYr arlunydd o Ddyfnant ger Abertawe y gwnaeth ei luniau cyfoethog, cerddorol, llawer ohonynt wedi eu hysbrydoli gan Dylan Thomas, ennill gwobr yn Biennale Fenis yn 1962.
Ceri RichardsBardd heddychol o Sir Benfro y mae ei unig gyfrol, Dail Pren, ymhlith y mwyaf yn yr iaith Gymraeg.
Waldo WilliamsY bardd a’r newyddiadurwr o Fethesda a enillodd y goron dair blynedd yn olynol ac a ysgrifennodd Un Nos Ola Leuad, a elwir yn aml y nofel fwyaf yn y Gymraeg.
Caradog PrichardY glöwr a drodd yn athro o Rymni y canwyd ei gerddi am y cymoedd yn y blynyddoedd llwm, yn eu plith The Bells of Rhymney, ledled y byd.
Idris DaviesYr athro o Ferthyr Tudful y gwnaeth ei gerddi, ei straeon a’i nofelau, a’i lyfr The Dragon Has Two Tongues, ef yn dad i lenyddiaeth Saesneg Cymru.
Glyn JonesY bachgen Cymraeg o Sir y Fflint a enillodd ysgoloriaeth i Rydychen, a ysgrifennodd Night Must Fall a The Corn Is Green, ac a ddaeth yn seren llwyfan a sgrin.
Emlyn WilliamsCyfansoddwraig o’r Barri, awdur Sea Sketches a Fantasia on Welsh Nursery Tunes, y fenyw gyntaf ym Mhrydain i ysgrifennu cerddoriaeth ffilm hir.
Grace WilliamsY bardd o Faesteg a dreuliodd ei fywyd wrth glogwyni Pennard yng Ngŵyr, cyfaill agosaf Dylan Thomas ym myd barddoniaeth.
Vernon WatkinsGaned yn Alfred Jones yng Nghastell-nedd; seren Hollywood, ac yn 1946 ef oedd yr actor cyntaf o Gymru i ennill Oscar.
Ray MillandFfisegydd o Abertawe a adeiladodd y radar cyntaf a oedd yn ddigon bach i hedfan mewn awyren, ac a arloesodd seryddiaeth radio yn Awstralia wedyn.
Edward ‘Taffy’ BowenEnillodd sedd gyntaf Plaid Cymru yn 1966. Sicrhaodd ei fygythiad i ymprydio yn 1980 sianel S4C.
Gwynfor EvansActor Cymraeg o Farian-glas ym Môn a enillodd Oscar am Ben-Hur.
Hugh GriffithOffeiriad Anglicanaidd mewn plwyfi mynyddig ac ym Mhen Llŷn, ac un o feirdd Saesneg mawr yr ugeinfed ganrif.
R. S. ThomasGlöwr o Gwm Clydach a aeth y pymtheg rownd lawn gyda Joe Louis am bencampwriaeth pwysau trwm y byd yn 1937.
Tommy FarrY nofelydd, y dramodydd a’r darlledwr o’r Porth a adroddodd ei lyfrau disglair a doniol hanes y Rhondda yn y blynyddoedd llwm.
Gwyn ThomasY golffiwr o Fro Morgannwg a arweiniodd Brydain Fawr i fuddugoliaeth yng Nghwpan Ryder 1957, eu buddugoliaeth gyntaf dros yr Americanwyr ers pedair blynedd ar hugain.
Dai ReesBardd Abertawe, awdur ‘Do not go gentle into that good night’ ac Under Milk Wood.
Dylan ThomasNofelydd y daeth ei Rape of the Fair Country (1959), a leolwyd yng ngweithfeydd haearn Blaenafon a gwrthryfel y Siartwyr, â stori Cymru ddiwydiannol i filiynau o ddarllenwyr.
Alexander CordellYr actor o Gasnewydd a oroesodd bum mlynedd yn garcharor rhyfel, gan gynnwys Colditz, ac a chwaraeodd Q, meistr y teclynnau, mewn dwy ar bymtheg o ffilmiau James Bond.
Desmond LlewelynAthro a bardd o Bentre-cwrt a ysgrifennodd dros gant o lyfrau i blant Cymru, yn eu plith anturiaethau Barti Ddu.
T. Llew JonesY bardd o Gwmaman y gwnaeth ei gerddi a’i straeon am fywyd milwr ef yn un o awduron gorau’r Ail Ryfel Byd.
Alun LewisGaned yn Llandaf, Caerdydd, i rieni o Norwy; hoff awdur plant y byd: Charlie and the Chocolate Factory, Matilda, The BFG.
Roald DahlPeintiwr o Langefni y mae ei dirluniau tywyll, trwchus, â chyllell balet, o fynyddoedd ac arfordir y gogledd yn annwyl drwy Gymru gyfan.
Syr Kyffin WilliamsMilwr o Nelson a enillodd Groes Victoria yn Normandi yn 1944, ac a gododd wedyn yn un o uwch farnwyr Prydain ac yn llywydd Undeb Rygbi Cymru.
Syr Tasker WatkinsY canwr o Lanegryn a ganodd gyda Thriawd y Coleg, a achubodd ac a astudiodd ganeuon gwerin Cymru, ac a ddiffoddodd drosglwyddydd i ennill sianel deledu Gymraeg.
MerêdMerch glöwr o Bontypridd a ysgrifennodd ddrama deledu arobryn a llyfrau poblogaidd am esblygiad dyn.
Elaine MorganMab glöwr o Abersychan a newidiodd gyfreithiau Prydain tuag at gymdeithas fwy goddefgar fel Ysgrifennydd Cartref, ac a fu’r unig Brydeiniwr yn Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd.
Roy JenkinsMab gweithiwr rheilffordd o Bandy a newidiodd y ffordd y mae’r byd yn astudio diwylliant, ac a ysgrifennodd y nofel Border Country.
Raymond WilliamsDigrifwr a thenor o Abertawe yn The Goon Show, a fu hefyd yn serennu fel Mr Bumble yn Oliver! ac yn cyflwyno Highway.
Syr Harry SecombeDigrifwr o Gaerffili mewn ffez goch y gwnaeth ei driciau hud a âi’n ogoneddus o chwith ef yn un o ddiddanwyr anwylaf pob oes.
Tommy CooperYr athrawes o Langennech a wrthododd, gyda’i gŵr Trefor, am wyth mlynedd dalu bil trethi yn Saesneg yn unig, ac a enillodd filiau Cymraeg i Gymru.
Eileen BeasleyBas-bariton o Gilfynydd, un o gantorion opera mwyaf ei oes, yn enwog am Figaro a Falstaff.
Syr Geraint EvansBardd o Gaerdydd a fu hefyd yn feddyg y frest am dros ddeng mlynedd ar hugain, ac a ysgrifennodd yn gynnes am Gymru, meddygaeth a’i deulu Iddewig.
Dannie AbseGaned yn Nhreorci; dyfeisiodd newid pecynnau yn 1965, y dull y mae pob neges, tudalen a fideo yn croesi’r rhyngrwyd drwyddo.
Donald DaviesRichard Jenkins, mab glöwr o Bontrhydyfen, a ddaeth yn un o sêr ffilm enwocaf y byd.
Richard BurtonFe’i ganed yn Nowlais, ac adeiladodd hi a’i gŵr fusnes ffasiwn a dodrefnu byd-enwog o fwrdd cegin, gyda’i ffatri yng Ngharno yng nghanolbarth Cymru.
Laura AshleyYr hanesydd o Ddowlais a ysgrifennodd When Was Wales? a The Merthyr Rising, ac a ddaeth â hanes pobl Cymru i filiynau ar y teledu.
Gwyn Alf WilliamsAwdur a gwladgarwraig falch a anfonodd newyddion y dringo cyntaf ar Everest at y byd yn 1953, a ysgrifennodd rai o lyfrau teithio gorau’r ganrif, ac a wnaeth ei chartref yn Llanystumdwy.
Jan MorrisMab y glöwr o Lynrhedynog a ddaeth yn seren ffilm, a gynhyrchodd ac a serennodd yn Zulu, ac a roddodd y milwyr Cymreig a’u canu ar y sgrin fawr.
Syr Stanley BakerY cyfansoddwr o Fargoed a roddodd i Gymru, gyda William Mathias, gerddoriaeth gerddorfaol ei hun, ac y mae ei enw ar Neuadd Hoddinott y BBC ym Mae Caerdydd.
Alun HoddinottY blaenwr mewnol o Abertawe, y Bachgen Aur, a chwaraeodd wyth gwaith a thrigain i Gymru ac a helpodd i’w harwain i rownd yr wyth olaf yng Nghwpan y Byd 1958.
Ivor AllchurchY maswr o Drebanog a ddisgleiriodd i Gymru a’r Llewod yn Ne Affrica yn 1955, ac y disgrifiodd ei lais y cais enwocaf mewn rygbi.
Cliff MorganPêl-droediwr o Abertawe, a garwyd yn Leeds ac a addolwyd yn Juventus, na chafodd erioed gerdyn na’i anfon o’r cae.
John CharlesMab glöwr o Lanelli y gwnaeth ei waith ar gatalyddion gemeg yn lanach, ac a arweiniodd y Sefydliad Brenhinol. Enwyd mwyn ar ei ôl.
Syr John Meurig ThomasCyn-löwr o Dredegar a enillodd Bencampwriaeth Snwcer y Byd chwe gwaith yn y 1970au.
Ray ReardonArlunydd o Bort Talbot o deulu Eidalaidd-Gymreig, a’i gynfasau anferth i lys brenhinol Sawdi Arabia yn ei wneud yn un o arlunwyr cyfoethocaf ei ddydd.
Andrew VicariActores Gymraeg o Waun-cae-Gurwen, bythgofiadwy fel Livia yn I, Claudius, sydd wedi actio ar lwyfan a sgrin am ddeng mlynedd a thrigain.
Y Fonesig Siân PhillipsRhingyll yn y fyddin o Gwm Rhymni a arweiniodd Fudiad Amddiffyn Cymru yn ei ymgyrch yn erbyn pibellau dŵr Cymru ac Arwisgo 1969. Tryweryn ac Aberfan, meddai, a’i gyrrodd.
John JenkinsWedi’i magu yn Butetown, Caerdydd, daeth yn bennaeth Ysgol Gynradd Mount Stuart a dysgodd hanes pobl dduon ymhell cyn i hynny fod yn gyffredin.
Betty CampbellEconomegydd a aned yn Abertawe a enillodd Wobr Nobel yn 2003 am ddulliau a ddefnyddir heddiw i astudio prisiau, marchnadoedd a’r hinsawdd ledled y byd.
Syr Clive GrangerY cyfansoddwr o Hendy-gwyn ar Daf y canwyd ei anthem yn y briodas frenhinol yn 1981, ac a sefydlodd Ŵyl Gerdd Gogledd Cymru yn Llanelwy.
William MathiasGwyddonydd o Garmel ym Môn a wnaeth y prawf anadl electronig cyntaf yn 1974 ac a achubodd fywydau di-rif ar y ffyrdd.
Tom Parry JonesFfotograffydd o Ruddlan y dangosodd ei lyfr Vietnam Inc. (1971) gost ddynol Rhyfel Fietnam i’r byd. Bu’n llywydd asiantaeth Magnum.
Philip Jones GriffithsCantores o Tiger Bay yng Nghaerdydd, sy’n adnabyddus ar draws y byd am dair cân James Bond, gan gynnwys ‘Goldfinger’.
Shirley BasseyMab i bobydd o Bort Talbot a ddaeth yn un o actorion mwyaf ei oes ac a enillodd ddwy Wobr yr Academi.
Syr Anthony HopkinsBardd o Gaerdydd y darllenir ei cherddi ym mhob ysgol yng Nghymru; Bardd Cenedlaethol Cymru o 2008 i 2016.
Gillian ClarkeDigrifwr, canwr ac actor o Lanaman, hanner y ddeuawd Ryan a Ronnie a diddanwr mwyaf annwyl y Gymraeg.
Ryan DaviesBridiwr ceffylau o Silian ger Llanbedr Pont Steffan a sefydlodd Fyddin Rhyddid Cymru yn y 1960au, y tynnodd eu gorymdeithiau mewn lifrai sylw’r byd at achos rhyddid Cymru.
Julian Cayo EvansCyn-löwr o Langennech a fu’n ddeheulaw i Cayo Evans ym Myddin Rhyddid Cymru, a garcharwyd wedi achos Abertawe yn 1969, ac a ddaeth yn fardd yr achos.
Dennis CoslettY bocsiwr o Ferthyr Tudful a gollodd flaenau tri bys mewn damwain mewn ffatri ac a ddaeth, er hynny, yn bencampwr y byd.
Howard WinstoneMab i löwr o Bontypridd y mae ei lais wedi llenwi llwyfannau’r byd ers trigain mlynedd.
Syr Tom JonesFfisegydd a aned yng Nghaerdydd a ragfynegodd, yn 22 oed, effaith Josephson, a ddefnyddir yn offer mwyaf sensitif y byd, ac a enillodd Wobr Nobel yn 33.
Brian JosephsonY soprano o’r Coed-duon a ddaeth yn un o gantorion Mozart a Verdi gorau’r byd, seren opera München am ugain mlynedd.
Y Fonesig Margaret PriceO Dredegar, tref Aneurin Bevan; arweinydd y Blaid Lafur am naw mlynedd ac wedyn Is-lywydd y Comisiwn Ewropeaidd.
Neil KinnockCanwr-gyfansoddwr o Solfach, tad canu roc a gwerin Cymraeg, awdur ‘Y Brawd Houdini’ a ‘Cân Walter’.
Meic StevensCerddor Cymraeg o’r Garnant a gyd-sefydlodd y Velvet Underground yn Efrog Newydd ac a newidiodd gerddoriaeth roc.
John CaleNeidiwr hir o Nant-y-moel a enillodd aur Olympaidd yn Tokyo yn 1964.
Lynn DaviesArweinydd Plaid Cymru ac AS Caernarfon am 27 mlynedd, a ysgrifennodd y gyfraith a agorodd adeiladau cyhoeddus i bobl anabl.
Dafydd WigleyCanwr ac ymgyrchydd o Frynaman y daeth ei gân Yma o Hyd yn anthem tîm pêl-droed Cymru yn 2022.
Dafydd IwanCyn-löwr o Lyn-nedd y gwnaeth ei ganeuon a’i straeon am rygbi a’r cymoedd ef yn arwr cenedlaethol yn oes aur y 1970au.
Max BoyceAsgellwr rygbi’r gynghrair o Sblot yng Nghaerdydd a arweiniodd Brydain Fawr i Gwpan y Byd yn 1972, y capten du cyntaf ar unrhyw dîm cenedlaethol Prydeinig.
Clive SullivanGenetegydd o Aberystwyth, arbenigwr ar falwod ac esblygiad dyn, y gwnaeth ei lyfrau a’i Ddarlithoedd Reith eneteg yn eglur i filiynau.
Steve JonesMaswr o Gefneithin a goronwyd yn ‘Frenin’ gan Seland Newydd ar daith fuddugol y Llewod yn 1971.
Barry JohnYsgrifennydd Gwladol Cymru a arweiniodd ymgyrch Ie yn refferendwm 1997 a greodd y Cynulliad Cenedlaethol. Galwodd ddatganoli yn ‘broses, nid digwyddiad’.
Ron DaviesMab i löwr o Waun-cae-Gurwen, mewnwr tîm mawr Cymru’r 1970au, a ddewiswyd yn chwaraewr rygbi gorau erioed.
Syr Gareth EdwardsMaswr o Felinfoel y dechreuodd ei gamau ochr y cais enwocaf a sgoriwyd erioed, i’r Barbariaid yn 1973, ac a fu’n gapten y Llewod.
Phil BennettNofelydd o Gaerdydd, awdur Eye of the Needle a The Pillars of the Earth, un o awduron mwyaf poblogaidd y byd.
Ken FollettCefnwr yr oes aur, enillydd y Gamp Lawn deirgwaith a Llew buddugol ddwywaith, a oedd hefyd yn llawfeddyg.
J. P. R. WilliamsCantores werin o Bontardawe a ganai yn Gymraeg cyn i Paul McCartney ei harwyddo, ac aeth ei ‘Those Were the Days’ i frig y siartiau yn 1968.
Mary HopkinCantores o Sgiwen â’r llais cryg enwog, yr aeth ei ‘Total Eclipse of the Heart’ i rif un ym Mhrydain ac America yn 1983.
Bonnie TylerY canolwr o Fynydd-y-Garreg a enillodd ddwy Gamp Lawn gyda Chymru, a aeth ar daith gyda’r Llewod, ac a ddaeth yn un o leisiau mwyaf annwyl darlledu Cymraeg.
Ray GravellCynllunydd ffasiwn o Ben-y-bont ar Ogwr a wnaeth, gydag Elizabeth Emanuel, ffrog briodas Diana, Tywysoges Cymru, yn 1981, un o ffrogiau enwocaf erioed.
David EmanuelY golffiwr o Gymro a ddaeth yn rhif un y byd yn 1991 ac a enillodd y Meistri yn yr Unol Daleithiau, y Cymro cyntaf i ennill un o brif bencampwriaethau golff.
Ian WoosnamCyn-ddyn bins o Landudno a fu’n gôl-geidwad i Everton yn eu blynyddoedd gorau, a enwyd yn Bêl-droediwr y Flwyddyn yn 1985, ac a enillodd 92 o gapiau dros Gymru.
Neville SouthallCanwr The Alarm o Brestatyn, y canodd eu hanthem 68 Guns drwy’r 1980au, ac a sefydlodd wedyn yr elusen ganser Love Hope Strength.
Mike PetersYmosodwr o’r Fflint a sgoriodd 346 o goliau i Lerpwl, record y clwb, ac a fu’n brif sgoriwr Cymru am dros ugain mlynedd.
Ian RushGitarydd o Bontypridd a chwaraeodd gyda Motörhead am dros ddeng mlynedd ar hugain, ac sydd bellach yn arwain ei fand ei hun gyda’i dri mab.
Phil CampbellMilwr o’r Gwarchodlu Cymreig, o Nelson, a oroesodd losgiadau ofnadwy ar y Sir Galahad yn Rhyfel y Falklands yn 1982, ac sydd wedi ysbrydoli miliynau â’i ddewrder a’i waith elusennol.
Simon WestonYmosodwr o Riwabon yn enwog am ei foleau syfrdanol i Fanchester United a Chymru, y chwaraewr cyntaf i’w enwi’n Chwaraewr y Flwyddyn y PFA ddwywaith, ac wedyn rheolwr Cymru.
Mark HughesBas-bariton o Bant Glas yn Eifionydd, un o gantorion opera mawr y byd, nad anghofiodd yr Eisteddfod erioed.
Syr Bryn TerfelRhedwr clwydi o Gaerdydd a osododd record byd o 12.91 eiliad yn 1993 a safodd am dair blynedd ar ddeg, ac a fu’n bencampwr y byd ddwywaith.
Colin JacksonGitarydd a thelynegwr y Manic Street Preachers o’r Coed-duon, y gwnaeth ei eiriau disglair, chwilgar ar The Holy Bible ef yn eicon. Mae ar goll ers 1995.
Richey EdwardsCartwnydd a darlunydd a fagwyd yn Abergele, yn enwog am ei luniau inc gwyllt i Fear and Loathing in Las Vegas Hunter S. Thompson.
Ralph SteadmanPrif Weinidog Cymru o 2000 i 2009, a lywiodd y Cynulliad ifanc drwy ei ddegawd cyntaf.
Rhodri MorganGwyddonydd a ddarganfu fôn-gelloedd embryonig mewn llygod, ac a enillodd Wobr Nobel am Feddygaeth yn 2007 tra’n gweithio ym Mhrifysgol Caerdydd.
Syr Martin EvansPeiriannydd o Gasnewydd a sefydlodd y cwmnïau telathrebu mawr Mitel a Newbridge Networks, a ddaeth yn biliwnydd cyntaf Cymru ac a gododd y Celtic Manor, cartref Cwpan Ryder 2010.
Syr Terry MatthewsCyfansoddwr o Benclawdd ar Benrhyn Gŵyr y mae ei offeren The Armed Man yn un o’r gweithiau a berfformir amlaf gan unrhyw gyfansoddwr byw.
Syr Karl JenkinsLlywydd cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru, a gadeiriodd senedd Cymru drwy ei deuddeng mlynedd cyntaf.
Dafydd Elis-ThomasDiwinydd a bardd Cymraeg o Abertawe, Archesgob Cymru ac yna Archesgob Caergaint o 2002 i 2012.
Rowan WilliamsPrif Weinidog o Gaerfyrddin a arweiniodd Gymru drwy bandemig Covid-19, gan ddewis llwybr gofalus Cymreig.
Mark DrakefordNewyddiadurwr o Gaerdydd a droes yn fuddsoddwr ac a gefnogodd Google, Yahoo, PayPal a YouTube yn eu dyddiau cynnar, ac sydd wedi rhoi’n hael at addysg.
Syr Michael MoritzCynllunydd diwydiannol o Gaerdydd, a lysenwyd yn Captain Organic, y dangosir ei gynlluniau llifeiriol, o botel ddŵr Tŷ Nant i gadeiriau, ceir a chamerâu, mewn amgueddfeydd ar draws y byd.
Ross LovegroveBardd yn Gymraeg ac yn Saesneg y mae ei geiriau, mewn llythrennau dau fetr o uchder, yn coroni Canolfan Mileniwm Cymru.
Gwyneth LewisFe’i ganed yn y Barri a daeth yn Brif Weinidog benywaidd cyntaf Awstralia, o 2010 i 2013.
Julia GillardYn 2001 hi oedd y fenyw gyntaf i ennill Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol, mewn 825 o flynyddoedd.
Mererid HopwoodDigrifwr ac actor o Faglan, seren Marion and Geoff ac Wncwl Bryn yn Gavin & Stacey, a meistr ar ddynwared.
Rob BrydonBardd, dramodydd a gwneuthurwr ffilmiau o’r Coed-duon y mae ei waith ffyrnig a thyner yn llefaru dros y cymoedd, ac y canwyd ei eiriau gan y Manic Street Preachers.
Patrick JonesActores ac awdur o Borthcawl a gyd-ysgrifennodd Gavin & Stacey ac a chwaraeodd Nessa, gan roi Ynys y Barri ar fap comedi Prydain.
Ruth JonesGwleidydd Cymraeg o Drelái yng Nghaerdydd ac yn 2024 hi oedd y fenyw gyntaf i arwain llywodraeth Cymru.
Eluned MorganPrif Weinidog Cymru am naw mlynedd, a arweiniodd yr ymgyrch a enillodd bwerau deddfu llawn i’r Senedd yn refferendwm 2011.
Carwyn JonesRasiwr cadair olwyn o Gaerdydd a enillodd un ar ddeg o fedalau aur Paralympaidd a chwe Marathon Llundain.
Tanni Grey-ThompsonCantores Catatonia, a roddodd ei hanthem ‘International Velvet’ y llinell ‘Every day when I wake up, I thank the Lord I’m Welsh’ i Gymru.
Cerys MatthewsSeren The Mask of Zorro a Chicago a aned yn Abertawe, ac a enillodd Oscar yn 2003.
Catherine Zeta-JonesActor o Bort Talbot, seren The Queen a Frost/Nixon, a lwyfannodd The Passion yn ei dref enedigol ac a dalodd ddyledion 900 o bobl yng Nghymru.
Michael SheenCanwr a gitarydd y Manic Street Preachers o Bontllan-fraith, y cariodd ei lais A Design for Life ac If You Tolerate This i frig y siartiau.
James Dean BradfieldCanwr y Super Furry Animals, y cyrhaeddodd eu halbwm Cymraeg Mwng (2000) ugain uchaf siartiau Prydain, ac artist unigol aflonydd a dyfeisgar.
Gruff RhysCynllunydd ffasiwn o Ferthyr, yn enwog am ei weuwaith disglair a’i ffrogiau carped coch, a olynodd Alexander McQueen yn brif gynllunydd Givenchy ym Mharis.
Julien MacdonaldPaffiwr o Drecelyn a ymddeolodd heb ei guro ar ôl 46 gornest, yn bencampwr y byd am dros ddeng mlynedd.
Joe CalzagheActor Cymraeg o Aberdâr a aeth o Pobol y Cwm i Hornblower, Titanic a Fantastic Four.
Ioan GruffuddCanwr a chyfansoddwr o Gwmaman y mae ei lais garw wedi cario’r Stereophonics i gyfres o albymau rhif un a’r sengl rif un Dakota.
Kelly JonesChwaraewr snwcer o Gwm ger Glynebwy a enillodd Bencampwriaeth y Byd yn 2000, 2003 a 2018, a Choron Driphlyg y gamp mewn un tymor.
Mark WilliamsAsgellwr o Ddyffryn Aman a sgoriodd 58 o geisiau dros Gymru ac a enwyd yn Chwaraewr Rygbi’r Byd y Flwyddyn yn 2008.
Shane WilliamsActor a chanwr o Bont-y-pŵl a aeth o sioeau cerdd y West End i Hollywood, fel Gaston yn Beauty and the Beast a Bard y Bwasaethwr yn The Hobbit.
Luke EvansMezzo-soprano o Gastell-nedd, cantores glasurol fwyaf poblogaidd ei chenhedlaeth, sy’n canu emynau Cymraeg i stadia.
Katherine JenkinsNofiwr o Bontypridd a enillodd un ar ddeg o fedalau aur Paralympaidd rhwng 2000 a 2008, gan gyfartalu â Tanni Grey-Thompson fel Paralympiad mwyaf llwyddiannus Prydain.
David RobertsAnturiaethwraig o Sir Benfro ac yn 2007 hi oedd y fenyw gyntaf o Gymru i ddringo Everest.
Tori JamesSeiclwraig o’r Wig ym Mro Morgannwg ac yn 2008 hi oedd y reidiwr cyntaf erioed i ennill teitlau ras ffordd Olympaidd a’r byd yn yr un flwyddyn.
Nicole CookeCantores o Nefyn; ei halbwm Rockferry oedd yr albwm a werthodd orau ym Mhrydain yn 2008, gan ennill Grammy a thair o wobrau Brit.
DuffyClo o Abertawe a fu’n gapten Cymru i Gampau Llawn a’r Llewod yn Ne Affrica, ac a chwaraeodd fwy o gemau prawf nag unrhyw un yn hanes rygbi.
Alun Wyn JonesSeiclwr o Birchgrove yng Nghaerdydd a enillodd ddwy fedal aur Olympaidd ar y trac ac, yn 2018, y Tour de France.
Geraint ThomasCantores o Gaerdydd y gwnaeth ei halbwm cyntaf, Voice of an Angel, hi’n seren fyd-eang yn ddeuddeg oed. Aeth ymlaen at bop, teledu ac ymgyrchu.
Charlotte ChurchBlaenasgellwr o Gaerdydd a fu’n gapten Cymru yn ddwy ar hugain ac a arweiniodd y Llewod Prydeinig a Gwyddelig ar ddwy daith, gan ennill y gyfres yn Awstralia yn 2013.
Sam WarburtonAsgellwr o Gaerdydd a enillodd bum Cynghrair y Pencampwyr gyda Real Madrid ac a arweiniodd Gymru i rownd gynderfynol Ewro 2016 a Chwpan y Byd 2022.
Gareth BaleActor a fagwyd ym Môn ac Aberystwyth a fu’n serennu yn ffilmiau Kingsman ac a enillodd Golden Globe am chwarae Elton John yn Rocketman. Daw ei enw, Taron, o’r gair Cymraeg taran.
Taron EgertonYmladdwraig taekwondo o’r Fflint a enillodd aur Olympaidd yn 2012 a 2016, pencampwr taekwondo cyntaf Prydain a’r cyntaf i ennill ddwywaith.
Jade JonesO Ystrad Mynach; pêl-droedwraig dros Gymru a phencampwraig cic-focsio’r byd a enillodd aur bocsio Olympaidd yn Tokyo ac a ddaeth yn bencampwraig byd broffesiynol.
Lauren Price