Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1593–1633

George Herbert

Ganed yn Nhrefaldwyn i deulu mawr yr Herbertiaid; un o feirdd crefyddol gorau’r iaith Saesneg.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1593–1633 (wedi’i gofnodi) Bardd Trefaldwyn Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Beirdd ac awduron
George Herbert
George Herbert · Llun: Wikimedia Commons · Robert White, Parth cyhoeddus

Roedd George Herbert, mab i Herbertiaid Castell Trefaldwyn, yn un o’r beirdd crefyddol mwyaf a ysgrifennodd erioed yn Saesneg. Yn ysgolhaig disglair ac yn aelod seneddol Trefaldwyn, trodd ei gefn ar y ffordd i swyddi mawr i fod yn offeiriad gwlad, a châr pobl gerddi The Temple, a gyhoeddwyd ym mlwyddyn ei farw, ers bron i bedwar can mlynedd.

Ganed3 Ebrill 1593
Ei deuluHerbertiaid Trefaldwyn
Ei golegColeg y Drindod, Caergrawnt
Aelod seneddolTrefaldwyn, 1624
Ei waith mawrThe Temple, 1633
Bu farw1 Mawrth 1633, Bemerton

Herbertiaid Trefaldwyn#

Ganed George ar 3 Ebrill 1593, yn bumed mab Richard Herbert a’i wraig Magdalen, o deulu mawr Cymreig Herbertiaid Trefaldwyn, o’r un cyff ag Ieirll Penfro. Bu farw ei dad pan oedd George yn dair oed, a magodd ei fam, cyfaill i feirdd ac arlunwyr, ei deg o blant a gofalu eu bod yn cael addysg dda. Y bardd John Donne oedd tad bedydd George, a daeth ei frawd hynaf Edward yn ysgolhaig, yr Arglwydd Herbert o Chirbury.

Ysgolhaig ac areithiwr#

O Ysgol Westminster aeth yn 1609 i Goleg y Drindod, Caergrawnt. Ar Ddydd Calan y flwyddyn wedyn anfonodd ddwy soned at ei fam, yn datgan y rhoddai ei ddawn i farddoniaeth gysegredig. Daeth yn Gymrawd o’i goleg ac, yn 1620, yn Areithiwr Cyhoeddus y Brifysgol, llais Caergrawnt gerbron y brenin, a sylwodd y Brenin Iago I arno.

Aelod dros Drefaldwyn#

Ym mis Ionawr 1624 etholwyd Herbert yn aelod seneddol Trefaldwyn, ac eisteddodd eto yn senedd gyntaf Siarl I. Daliai hefyd swydd yn rheithoriaeth Llandinam yn Sir Drefaldwyn, a’i chadw hyd ei farw. Roedd gyrfa fawr yn y llys fel petai’n ei aros, ond roedd ei galon wedi troi at yr Eglwys.

Offeiriad y wlad#

Yn 1629 priododd Jane Danvers, a’r flwyddyn wedyn daeth yn rheithor Fugglestone a Bemerton, ger Caersallog. Ailadeiladodd yr eglwys a’r rheithordy â’i arian ei hun, dygodd y sacramentau i’r cleifion, a rhoi bwyd a dillad i’r rhai mewn angen. Rhoddodd ef a Jane gartref i dair nith amddifad, a ddwywaith yr wythnos âi i Gaersallog i wasanaethau’r eglwys gadeiriol ac aros i wneud cerddoriaeth gyda’i cherddorion. Gosododd ei lyfr bach The Country Parson yr hyn y dylai offeiriad da fod, ac fe’i darllenir hyd heddiw.

The Temple#

Bu farw Herbert yn Bemerton ar 1 Mawrth 1633, cyn cyrraedd ei ddeugain. Cyn marw anfonodd ei gerddi at ei gyfaill Nicholas Ferrar, i’w cyhoeddi pe gallent helpu ‘any dejected poor soul’. Daeth The Temple allan yr un flwyddyn ac aeth drwy wyth argraffiad erbyn 1690. Yn ‘The Altar’ saif y llinellau ar y dudalen ar lun allor, ac yn ‘The Windows’ mae’r pregethwr yn ffenestr wydr y tywynna goleuni Duw drwyddi.

Heart-work and heaven-work make up his books.

Richard Baxter, am George Herbert

Galwodd y bardd Cymreig Henry Vaughan ef yn ‘a most glorious saint and seer’, a throdd at ganu cysegredig drwy ei ddarllen.

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf