Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion

tua 450–1200

Brenhinoedd a thywysogion Buellt, Gwrtheyrnion a Rhwng Gwy a Hafren

Teyrnasoedd yr ucheldir rhwng afonydd Gwy a Hafren.

Llun: Tir fferm tonnog ar Fynydd Epynt · Alan Hughes, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw

Rhwng Gwy a Hafren: y tir rhwng Gwy a Hafren; ‘porfa gwartheg’ yw Buellt (bu + gwellt) a ‘thir Gwrtheyrn’ yw Gwrtheyrnion

Rhwng Gwy a Hafren

  • Rhwng rhwng
  • Gwy afon Gwy
  • a a
  • Hafren afon Hafren

Buellt

  • Bu gwartheg
  • ellt porfa (gwellt)o gwellt (treiglad meddal: g → –)

Gwrtheyrnion

  • Gwrtheyrn Gwrtheyrn
  • ion tir (hen derfyniad sy’n enwi gwlad ar ôl ei rheolwr)

Rhwng afonydd Gwy a Hafren roedd teyrnasoedd ucheldir Buellt a Gwrtheyrnion. Mae’r Historia Brittonum, a ysgrifennwyd tua 829, yn enwi eu brenin Ffernfael ap Tewdwr ac yn olrhain ei linach, o dad i fab, yn ôl at Wrtheyrn.

Yn ddiweddarach daliwyd yr holl wlad rhwng yr afonydd, Rhwng Gwy a Hafren, gan ddisgynyddion Elystan Glodrydd, sylfaenydd un o bum llwyth brenhinol Cymru. Yng Nghilmeri ym Muellt y syrthiodd Llywelyn ap Gruffudd yn 1282.

Y cantrefi rhwng yr afonydd

Gorweddai Rhwng Gwy a Hafren rhwng Powys a Brycheiniog, tua’r un tir â Sir Faesyfed ddiweddarach. Mae ei rhestrau’n enwi cantrefi Elfael a Maelienydd a chwmwd Gwrtheyrnion, gyda Buellt yn aml yn perthyn iddynt, ac mae rhai’n ychwanegu cymydau bach Ceri a Chwmwd Deuddwr. Daeth i’w hoed yn y nawfed neu’r ddegfed ganrif dan reolwyr ei hun.

Cadwallon ac Einion Clud

Yn y ddeuddegfed ganrif rheolai’r brodyr Cadwallon ap Madog ac Einion Clud Elfael a Maelienydd. Yn 1165 ymunasant â’r fyddin Gymreig fawr a gasglodd Owain Gwynedd yng Nghorwen, ac yn 1175 marchogasant i Gaerloyw wrth ochr yr Arglwydd Rhys. Cadwodd y wlad rhwng yr afonydd ei Chymraeg: Cymry Cymraeg oedd y mwyafrif yno hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Brenhinoedd Buellt a Gwrtheyrnion

  1. Mae’r Historia Brittonum yn rhoi’r llinach gyfan o dad i fab. Amcangyfrif yw’r dyddiadau.

  2. Pasgen ap Gwrtheyrn

    Etifedd ei dad yn y ddwy wlad hyn, drwy ganiatâd Emrys Wledig, fel y dywed yr Historia Brittonum.

  3. Briacad ap Pasgen

  4. Meprid ap Briacad

  5. Paul ap Meprid

  6. Eldog ap Paul

  7. Eldad ab Eldog

  8. Moriud ab Eldad

  9. Gwyddgant ap Moriud

  10. Pasgen ap Gwyddgant

  11. Tewdwr ap Pasgen

  12. Ffernfael ap Tewdwr

    Y brenin pan ysgrifennwyd yr Historia Brittonum: ‘Ffernfael, sydd yn awr yn rheoli yn nwy wlad Buellt a Gwrtheyrnion’.

Tywysogion Rhwng Gwy a Hafren

  1. Elystan Glodrydd

    Sylfaenydd pumed llwyth brenhinol Cymru. Rheolodd ei feibion a’i wyrion y tiroedd rhwng Gwy a Hafren.

  2. Cadwgan ab Elystan

  3. Idnerth ap Cadwgan

  4. Madog ab Idnerth

    Rheolodd Faelienydd, Elfael a’r tiroedd o’u cwmpas.

  5. Cadwallon ap Madog

    Arglwydd Maelienydd a chynghreiriad i’r Arglwydd Rhys.

  6. Einion Clud ap Madog

    Arglwydd Elfael.

  7. Maelgwn ap Cadwallon

    Arglwydd Maelienydd.

Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.

Lleoedd i ymweld â nhw

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf