
Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion
tua 450–1200
Brenhinoedd a thywysogion Buellt, Gwrtheyrnion a Rhwng Gwy a Hafren
Teyrnasoedd yr ucheldir rhwng afonydd Gwy a Hafren.
Llun: Tir fferm tonnog ar Fynydd Epynt · Alan Hughes, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Rhwng Gwy a Hafren: y tir rhwng Gwy a Hafren; ‘porfa gwartheg’ yw Buellt (bu + gwellt) a ‘thir Gwrtheyrn’ yw Gwrtheyrnion
Rhwng Gwy a Hafren
- Rhwng rhwng
- Gwy afon Gwy
- a a
- Hafren afon Hafren
Buellt
- Bu gwartheg
- ellt porfa (gwellt)o gwellt (treiglad meddal: g → –)
Gwrtheyrnion
- Gwrtheyrn Gwrtheyrn
- ion tir (hen derfyniad sy’n enwi gwlad ar ôl ei rheolwr)
Rhwng afonydd Gwy a Hafren roedd teyrnasoedd ucheldir Buellt a Gwrtheyrnion. Mae’r Historia Brittonum, a ysgrifennwyd tua 829, yn enwi eu brenin Ffernfael ap Tewdwr ac yn olrhain ei linach, o dad i fab, yn ôl at Wrtheyrn.
Yn ddiweddarach daliwyd yr holl wlad rhwng yr afonydd, Rhwng Gwy a Hafren, gan ddisgynyddion Elystan Glodrydd, sylfaenydd un o bum llwyth brenhinol Cymru. Yng Nghilmeri ym Muellt y syrthiodd Llywelyn ap Gruffudd yn 1282.
Y cantrefi rhwng yr afonydd
Gorweddai Rhwng Gwy a Hafren rhwng Powys a Brycheiniog, tua’r un tir â Sir Faesyfed ddiweddarach. Mae ei rhestrau’n enwi cantrefi Elfael a Maelienydd a chwmwd Gwrtheyrnion, gyda Buellt yn aml yn perthyn iddynt, ac mae rhai’n ychwanegu cymydau bach Ceri a Chwmwd Deuddwr. Daeth i’w hoed yn y nawfed neu’r ddegfed ganrif dan reolwyr ei hun.FfynhonnellRhwng Gwy a Hafren ↗Wikipedia (Saesneg)Y tir rhwng Powys a Brycheiniog, tua’r un faint â Sir Faesyfed; mae ei rhestrau’n cynnwys cantrefi Elfael a Maelienydd a chwmwd Gwrtheyrnion, gyda Buellt yn aml yn perthyn iddi, a chymydau bach Ceri a Chwmwd Deuddwr mewn rhai ffynonellau; daeth i’w hoed yn y 9fed neu’r 10fed ganrif dan reolwyr ei hun; rheolodd Cadwallon ap Madog a’i frawd iau Einion Clud Elfael a Maelienydd yn y 12fed ganrif, ymunasant â byddin fawr Owain Gwynedd yng Nghorwen yn 1165, ac aethant i Gaerloyw yn 1175 wrth ochr yr Arglwydd Rhys; Cymry Cymraeg oedd y mwyafrif yno hyd ddiwedd y 19eg ganrif.
Cadwallon ac Einion Clud
Yn y ddeuddegfed ganrif rheolai’r brodyr Cadwallon ap Madog ac Einion Clud Elfael a Maelienydd. Yn 1165 ymunasant â’r fyddin Gymreig fawr a gasglodd Owain Gwynedd yng Nghorwen, ac yn 1175 marchogasant i Gaerloyw wrth ochr yr Arglwydd Rhys. Cadwodd y wlad rhwng yr afonydd ei Chymraeg: Cymry Cymraeg oedd y mwyafrif yno hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg.FfynhonnellRhwng Gwy a Hafren ↗Wikipedia (Saesneg)Y tir rhwng Powys a Brycheiniog, tua’r un faint â Sir Faesyfed; mae ei rhestrau’n cynnwys cantrefi Elfael a Maelienydd a chwmwd Gwrtheyrnion, gyda Buellt yn aml yn perthyn iddi, a chymydau bach Ceri a Chwmwd Deuddwr mewn rhai ffynonellau; daeth i’w hoed yn y 9fed neu’r 10fed ganrif dan reolwyr ei hun; rheolodd Cadwallon ap Madog a’i frawd iau Einion Clud Elfael a Maelienydd yn y 12fed ganrif, ymunasant â byddin fawr Owain Gwynedd yng Nghorwen yn 1165, ac aethant i Gaerloyw yn 1175 wrth ochr yr Arglwydd Rhys; Cymry Cymraeg oedd y mwyafrif yno hyd ddiwedd y 19eg ganrif.
Brenhinoedd Buellt a Gwrtheyrnion
Mae’r Historia Brittonum yn rhoi’r llinach gyfan o dad i fab. Amcangyfrif yw’r dyddiadau.
Pasgen ap Gwrtheyrn
Etifedd ei dad yn y ddwy wlad hyn, drwy ganiatâd Emrys Wledig, fel y dywed yr Historia Brittonum.
Briacad ap Pasgen
Meprid ap Briacad
Paul ap Meprid
Eldog ap Paul
Eldad ab Eldog
Moriud ab Eldad
Gwyddgant ap Moriud
Pasgen ap Gwyddgant
Tewdwr ap Pasgen
Ffernfael ap Tewdwr
Y brenin pan ysgrifennwyd yr Historia Brittonum: ‘Ffernfael, sydd yn awr yn rheoli yn nwy wlad Buellt a Gwrtheyrnion’.
Tywysogion Rhwng Gwy a Hafren
Elystan Glodrydd
Sylfaenydd pumed llwyth brenhinol Cymru. Rheolodd ei feibion a’i wyrion y tiroedd rhwng Gwy a Hafren.
Cadwgan ab Elystan
Idnerth ap Cadwgan
Madog ab Idnerth
Rheolodd Faelienydd, Elfael a’r tiroedd o’u cwmpas.
Cadwallon ap Madog
Arglwydd Maelienydd a chynghreiriad i’r Arglwydd Rhys.
Einion Clud ap Madog
Arglwydd Elfael.
Maelgwn ap Cadwallon
Arglwydd Maelienydd.
Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.
Lleoedd i ymweld â nhw
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
