Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1592

Gramadeg Siôn Dafydd Rhys

Mae Siôn Dafydd Rhys, meddyg a fu’n astudio yn yr Eidal, yn cyhoeddi gramadeg Lladin mawr o’r Gymraeg i ddangos cyfoeth yr iaith i ysgolheigion ledled Ewrop.

Llun: Wynebddalen gramadeg Siôn Dafydd Rhys, 1592 · Siôn Dafydd Rhys, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn 1592 cyhoeddodd Siôn Dafydd Rhys ramadeg mawr o’r Gymraeg wedi’i ysgrifennu mewn Lladin, Cambrobrytannicae Cymraecaeve Linguae Institutiones et Rudimenta. Ysgrifennodd ef mewn Lladin fel y gallai ysgolheigion Ewrop ddysgu am yr iaith Gymraeg a chelfyddyd ei beirdd.

Cyhoeddwyd1592
Talwyd ganSyr Edward Stradling o Sain Dunwyd
IaithLladin

O Lanfaethlu i Siena#

Ganed ef yn 1534 yn Llanfaethlu ym Môn, o deulu cyffredin. Wedi Christ Church, Rhydychen, aeth i’r Cyfandir tua 1555 a graddio’n feddyg ym Mhrifysgol Siena. Bu’n athro mewn ysgol yn Pistoia, ac yn Padua yn 1569 argraffodd lyfr ar ynganu’r Eidaleg, i Gymry yn yr Eidal yn ôl pob tebyg.

Y gofeb i Siôn Dafydd Rhys yn Llanfaethlu, lle ganed ef
Y gofeb i Siôn Dafydd Rhys yn Llanfaethlu, lle ganed ef · Llun: Eric Jones, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Y gramadeg#

Yn ôl yng Nghymru, bu’n feddyg yng Nghaerdydd ac yn ddiweddarach ymsefydlodd yng Nghlun Hir ym Mrycheiniog. Talodd Syr Edward Stradling o Sain Dunwyd am argraffu ei ramadeg.

Ochr yn ochr â’r gramadeg mae’r llyfr yn cynnwys astudiaeth hir o gerdd dafod, rheolau’r mesurau caeth, wedi’i thynnu o ddosbarthiadau’r beirdd. Mae’n cadw gwybodaeth na cheir mohoni yn unman arall.

Yr wyddor Gymraeg fel y’i gosododd Siôn Dafydd Rhys
Yr wyddor Gymraeg fel y’i gosododd Siôn Dafydd Rhys · Llun: Siôn Dafydd Rhys, Public domain, Wikimedia Commons

Ei fagu yn Sain Dunwyd#

Daeth ei dad, Dafydd Rhys, i Fôn yn arddwr i Syr William Gruffydd o’r Penrhyn, a briododd Jane Stradling o Sain Dunwyd, a phriododd Dafydd un o forynion y briodferch. Collodd Siôn ei rieni’n ifanc, ac fe’i magwyd yn Sain Dunwyd a’i ddysgu gyda phlant y Stradlingiaid. Roedd yn nai i’r Esgob Richard Davies.

Doethur o Siena#

Teithiodd yn eang, i Fenis, Creta a Chyprus. Wedi arholiad cyhoeddus a barodd ddeuddydd, fe’i gwnaed yn Feistr yn y Celfyddydau ac yn Ddoethur mewn Meddygaeth yn neuadd fawr archesgob Siena ar 2 Gorffennaf 1567. Yn Pistoia bu’n diwtor i feibion Vincenzo Gheri, o deulu a gysylltid â’r Medici.

Ysgolhaig lleferydd#

Mae ei lyfr ar ynganu’r Eidaleg yn disgrifio’n ofalus iawn sut y gwneir pob llafariad a chytsain. Dengys ei fod yn gwybod holl brif ieithoedd Ewrop, ac roedd yn waith arloesol ar ffisioleg lleferydd. Ysgrifennodd hefyd ramadeg Groeg, a gramadeg Lladin a argraffwyd yn Fenis ac a fu’n llwyddiannus iawn yn ei ddydd. Collwyd y ddau erbyn hyn.

Bangor, Abergwili a’r Bannau#

Yn gynnar yn yr 1570au daeth yn brifathro Ysgol Friars ym Mangor, ac yn 1577 gwahoddodd ei ewythr, yr Esgob Davies, ef i’w balas ger Caerfyrddin. Symudodd i ardal Caerdydd yn 1581, ac yn ddiweddarach bu’n meddygu ym Mlaen Cwm Llwch, wrth droed Bannau Brycheiniog. Yn ei flynyddoedd olaf rhoddodd ei holl amser i’w ramadeg. Priododd Agnes Garbet o Henffordd, a chawsant saith mab.

Y tu mewn i’r llyfr#

Wedi’r cyflwyniad i Stradling daw penillion Lladin gan William Camden a John Stradling, anerchiad Lladin gan Humphrey Prichard o Fangor, a rhagair Rhys ei hun yn Gymraeg. Yn ogystal â’r gramadeg a chelfyddyd barddoniaeth, mae yn y llyfr gasgliad o gerddi Cymraeg. Canodd y bardd Meurig Dafydd gywydd i Stradling a Rhys pan ddaeth allan.

Llawlyfr i’r beirdd#

Arhosodd y llyfr yn llawlyfr pwysig ar y mesurau caeth am amser hir, a Goronwy Owen yn un o’r rhai a’u dysgodd ohono. Gofynnodd Rhys am lythyren wahanol i bob sain wahanol, a dilynwyd ei orgraff gan Myddelton yn 1593 a 1603, a chan Henry Perry yn 1595.

Cewri a Sieffre#

Ysgrifennodd draethawd hir yn amddiffyn hanes y Brythoniaid gan Sieffre o Fynwy. Casglodd draddodiadau cewri Cymru, megis Idris Gawr a Rhita Gawr, ar gyfer ei waith ‘Olion Cewri’, ac ysgrifennodd ‘Llythyr at y Beirdd’. Mae gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru ei fersiwn Gymraeg o gerdd Ladin gan Thomas Leyson yn moli Sain Dunwyd.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Y bobl

1534–c. 1619

Siôn Dafydd Rhys

Meddyg a gramadegydd (wedi’i gofnodi)

Meddyg o Fôn a astudiodd yn yr Eidal ac ysgrifennu llyfrau yn Eidaleg, ac yna ramadeg mawr y Gymraeg yn 1592 i ddangos cyfoeth yr iaith i’r byd.

Siôn Dafydd Rhys

Cyn ac wedyn

  1. Mordaith Madog mewn print

    Mae Historie of Cambria David Powel, o waith Humphrey Llwyd o Ddinbych, yn argraffu’r traddodiad Cymreig i Fadog ab Owain Gwynedd hwylio tua’r gorllewin yn 1170 a chanfod gwlad newydd. Mae Hakluyt yn ei hailargraffu yn 1589 fel hawl gyntaf Prydain ar America.

    Mordaith Madog mewn print
  2. Y Beibl Cymraeg

    Mae cyfieithiad William Morgan yn gosod safon y Gymraeg lenyddol ac yn helpu’r iaith i oroesi.

    Y Beibl Cymraeg
  3. Thomas Button ym Mae Hudson

    Mae Thomas Button o Lwyneliddon yn hwylio i Fae Hudson i chwilio am Fwlch y Gogledd-orllewin ac yn gaeafu yn aber afon a enwodd yn Nelson.

    Thomas Button ym Mae Hudson
  4. Yr Afon Newydd

    Mae Hugh Myddelton o Ddinbych yn agor yr Afon Newydd, gan ddod â dŵr glân ddeugain milltir i Lundain.

    Yr Afon Newydd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf