Hanes Cymru / Llwybrau

Llwybr

Cymru’n gyntaf

Llun: Llun o lechen goffa Robert Recorde, gyda’i bortread cerfiedig, yn Eglwys y Santes Fair, Dinbych-y-pysgod · Wellcome Collection, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwlad fach sydd ag arfer mawr o fod yn gyntaf. Dechreuodd yr arwydd hafal, y locomotif stêm ar gledrau, y gell danwydd a’r Gwasanaeth Iechyd gyda phobl o Gymru neu ar dir Cymru.

Mae’r llwybr hwn yn dilyn y syniadau a roddodd Cymru i’r byd.

Arfer o fynd yn gyntaf

Cyflwynodd Robert Recorde o Ddinbych-y-pysgod yr arwydd = yn ei lyfr algebra yn 1557, ‘am na all dau beth fod yn fwy cyfartal’. Ar 21 Chwefror 1804 tynnodd injan Richard Trevithick, a adeiladwyd ym Mhenydarren, 10 tunnell o haearn a 70 o ddynion y 9¾ milltir i Abercynon. Yn 1861 defnyddiodd Pryce Jones o’r Drenewydd y post cenedlaethol newydd i ddechrau’r busnes archebu drwy’r post cyntaf. Ar 13 Mai 1897 anfonodd Marconi y neges ddiwifr gyntaf dros fôr agored, o Drwyn Larnog: ‘Are you ready?’ Ac yn 2015 Cymru oedd y wlad gyntaf yn y byd i basio deddf er lles cenedlaethau’r dyfodol.

Arosfannau ar y llwybr

  1. Yr hafalnod

    Mae Robert Recorde o Ddinbych-y-pysgod yn dyfeisio’r hafalnod yn ei lyfr The Whetstone of Witte, ‘am na all dim dau beth fod yn fwy cyfartal’.

    Yr hafalnod
  2. Y locomotif rheilffordd cyntaf

    Mae injan stêm Richard Trevithick yn tynnu haearn a theithwyr ar hyd tramffordd Penydarren ym Merthyr, y locomotif cyntaf i redeg ar gledrau.

    Y locomotif rheilffordd cyntaf
  3. Y gell danwydd

    Mae William Grove o Abertawe yn adeiladu ei fatri nwy, y gell danwydd gyntaf, sy’n gwneud trydan o hydrogen ac ocsigen.

    Y gell danwydd
  4. Detholiad naturiol

    Darllenir damcaniaeth esblygiad drwy ddetholiad naturiol Alfred Russel Wallace, a aned ym Mrynbuga, yn Llundain ochr yn ochr â damcaniaeth Darwin. Daeth iddi ar ei ben ei hun, ar ynys bell yn y Moluccas.

    Detholiad naturiol
  5. Geni archebu drwy’r post

    Mae Pryce Pryce-Jones o’r Drenewydd yn dechrau anfon gwlanen Gymreig drwy’r post, y busnes archebu drwy’r post cyntaf yn y byd. Mae’r Frenhines Victoria ymhlith ei gwsmeriaid.

    Geni archebu drwy’r post
  6. Y meicroffon

    Mae David Edward Hughes yn dangos ei feicroffon carbon, cyndad pob meicroffon ers hynny. Mae’n rhoi’r ddyfais i’r byd heb batent.

    Y meicroffon
  7. Radio dros y môr

    Mae Guglielmo Marconi, gyda chymorth William Preece o Gaernarfon, yn anfon y signalau radio cyntaf dros y môr agored, rhwng Trwyn Larnog ac Ynys Echni.

    Radio dros y môr
  8. Y Gwasanaeth Iechyd

    Mae Aneurin Bevan yn lansio’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol, wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar.

    Y Gwasanaeth Iechyd
  9. Deddf Cenedlaethau’r Dyfodol

    Cymru yw’r wlad gyntaf i orfodi cyrff cyhoeddus drwy gyfraith i ystyried llesiant pobl sydd heb eu geni eto.

    Deddf Cenedlaethau’r Dyfodol
  10. Cymru oedd y cyntaf

    Y locomotif stêm cyntaf, y rheilffordd deithwyr gyntaf, yr hafalnod, y symbol am pi a’r neges radio gyntaf dros y môr. Gwlad fach â rhestr hir.

    Cymru oedd y cyntaf

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf