
Llwybr
Cestyll Cymru
Llun: Castell Carreg Cennen ar ei graig galchfaen uwchben y caeau, a gwartheg yn pori islaw · Worldfootage, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Dywedir yn aml fod gan Gymru fwy o gestyll o ystyried ei maint nag unrhyw wlad arall yn Ewrop. Cododd tywysogion Cymru eu cestyll eu hunain yn y mynyddoedd, a chododd y Normaniaid ac Edward I eu rhai hwythau i geisio dal gwlad na ellid ei dal.
Mae’r llwybr hwn yn rhedeg o gaerau’r tywysogion i’r cestyll mawr, a’r Cymry a’u cipiodd.
Cestyll y Cymry
Roedd tywysogion Cymru hefyd yn adeiladwyr cestyll. Adeiladodd yr Arglwydd Rhys Gastell Aberteifi, y castell carreg cynharaf y gwyddys amdano a godwyd gan reolwr Cymreig, a Charreg Cennen yn uchel ar ei chlogwyn.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr Arglwydd Rhys, a deyrnasodd yn Neheubarth 1155–1197; adeiladodd Gastell Aberteifi, y castell carreg cynharaf y gwyddys amdano a godwyd gan Gymro, a Charreg Cennen; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd yn Aberteifi ŵyl farddoniaeth a cherdd, a gyhoeddwyd flwyddyn ymlaen llaw, a gyfrifir yn gyffredinol yn eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair, un i farddoniaeth ac un i gerddoriaeth; sefydlodd Abaty Talyllychau, tŷ Premonstratensaidd cyntaf Cymru, a Llanllŷr, tŷ i leianod Sistersaidd, ac roedd yn noddwr Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; mewn dwy siarter defnyddiodd y teitl princeps; mae’n gorwedd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi. Cipiodd Owain Gwynedd y castell yn yr Wyddgrug yn 1146.FfynhonnellKingdom of Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Carreg Cantiorix ym Mhenmachno, o’r 5ed ganrif, yw’r cofnod cynharaf o’r enw Gwynedd; cynhwysai Gwynedd cantrefi Aberffraw, Cemais a Rhosyr ym Môn, gydag Arllechwedd, Arfon, Dunoding, Dyffryn Clwyd, Llŷn, Rhos, Rhufoniog a Thegeingl; yn Aberffraw roedd y prif lys; priododd Merfyn Frych Nest ferch Cadell a sefydlu Tŷ Aberffraw; enillodd Rhodri Mawr (844–878) Bowys yn 855, a hwn oedd y rheolwr cyntaf ers Cunedda i ddal y rhan fwyaf o Gymru; adeiladodd Gruffudd ap Cynan eglwysi carreg a helpodd i godi Eglwys Gadeiriol Bangor, nes bod Gwynedd yn ‘serennog ohonynt fel y ffurfafen’; rhannodd Owain Gwynedd fuddugoliaeth Crug Mawr yn 1136, cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 ac adennill Tegeingl erbyn 1169, ac fe’i galwyd yn princeps Wallensium; cynhaliodd Llywelyn Fawr y cynulliad yn Aberdyfi yn 1216; cydnabu Cytundeb Trefaldwyn, 29 Medi 1267, Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru. Ym Meirionnydd rheolid cwmwd Ystumanner o Gastell y Bere yn Llanfihangel-y-Pennant.FfynhonnellMeirionnydd ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng Mawddach a Dyfi; ei sylfaenydd yn ôl traddodiad oedd Meirion, ŵyr Cunedda, y bu ei linach yn rheoli yno am tua phedwar can mlynedd; gelwid y cantref unwaith yn Gantref Orddwy, cantref yr Ordofigiaid; ei gymydau oedd Ystumanner, a reolid o Gastell y Bere yn Llanfihangel-y-Pennant, a Thalybont, efallai â’i ganol yn Llanegryn, lle mae twmpath; daliwyd ef dan Wynedd gyda chyfnodau hir o hunanreolaeth; yn 1284 ychwanegwyd Penllyn ac Ardudwy ato i wneud sir Feirionnydd. Ac yn 1404 cipiodd Owain Glyndŵr Aberystwyth a Harlech ill dau.FfynhonnellOwain Glyndŵr (c. 1354–1416), ‘Prince of Wales’ ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Mab ac etifedd Gruffudd Fychan II, arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith, o linach Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan; roedd ei fam Elen yn gyd-aeres llinach hynaf teulu brenhinol y Deheubarth; astudiodd yn Ysbytai’r Frawdlys a bu’n filwr, yn ymgyrch yr Alban yn 1385; ar 16 Medi 1400, gyda’i geraint, ymosododd ar Ruthun; yn 1402 daliodd Reginald Grey ac Edmund Mortimer; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a gwneud cytundeb â Ffrainc; ni chlywir amdano ar ôl 1412, a bu farw yn 1416 yn ôl pob tebyg, efallai ym Monnington yn swydd Henffordd, cartref ei ferch Alis Scudamore; cymerodd deitl Tywysog Cymru ac arfau brenhinol Gwynedd, a daliodd at y syniad o senedd i Gymru ac eglwys Gymreig annibynnol; erys yn brif ffigwr hanes Cymru cyn y Diwygiad Methodistaidd.
Arosfannau ar y llwybr
Pam mae cymaint o gestyll yng Nghymru?
Mwy nag 800 o safleoedd cestyll mewn gwlad y gallwch yrru ar ei thraws mewn prynhawn. Mae pob un yn gofnod o rywun yn ceisio cipio Cymru, neu ei dal.
Pam mae cymaint o gestyll yng Nghymru?Y Normaniaid yng Nghas-gwent (wedi’i gofnodi)
Mae William FitzOsbern yn dechrau codi castell carreg uwchben afon Gwy yng Nghas-gwent, un o’r cyntaf ym Mhrydain, wrth i’r Normaniaid wthio i mewn i Gymru.
Y Normaniaid yng Nghas-gwentCastell Dinefwr
Llys tywysogion Deheubarth, yn uchel uwchben afon Tywi. Oddi yma y rheolai’r Arglwydd Rhys y de, gan ei wneud yn ganolfan cyfraith a barddoniaeth Gymraeg.
Castell DinefwrCastell Dolbadarn
Castell a godwyd gan dywysog Cymreig, nid gan frenin Seisnig. Cododd Llywelyn Fawr ei dŵr crwn i warchod bwlch Llanberis wrth droed yr Wyddfa.
Castell DolbadarnCastell y Bere
Cadarnle mynyddig Llywelyn Fawr dan Gader Idris. Yn 1283, hwn oedd castell olaf tywysogion Cymru i syrthio.
Castell y BereCastell Caerffili
Castell mwyaf Cymru, a godwyd rhag ofn Llywelyn ap Gruffudd. Mae’r ffaith fod angen muriau a llynnoedd ar y raddfa hon ar un o arglwyddi’r Mers yn dangos mor gryf oedd y tywysog.
Castell CaerffiliCylch haearn Edward
Mae Edward I yn dechrau codi Conwy, Caernarfon a Harlech. Daw Statud Rhuddlan yn 1284.
Cylch haearn EdwardCipio Conwy ar Ddydd Gwener y Groglith
Mae cefndryd Glyndŵr, Rhys a Gwilym ap Tudur, yn cipio Castell Conwy tra bo’r gwarchodlu yn yr eglwys.
Cipio Conwy ar Ddydd Gwener y GroglithGwarchae Harlech
Harlech yw’r castell Lancastraidd olaf i ildio yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, ar ôl gwarchae saith mlynedd a gofir yn y gân ‘Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech’.
Gwarchae HarlechCestyll Cymru
Pob safle castell yng Nghymru ar un map: cestyll tywysogion Cymru, rhai’r Normaniaid a rhai Edward.
Cestyll Cymru
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf








