Hanes Cymru / Llwybrau

Llwybr

Tirwedd y Mabinogi

Llun: Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Mae chwedlau’r Mabinogion wedi’u gosod mewn lleoedd go iawn ledled Cymru, o Arberth yn Nyfed i Harlech, Ardudwy a Dinas Emrys.

Dilynwch y Pedair Cainc a’r chwedlau sy’n perthyn iddynt ar draws y tir lle cawsant eu hadrodd gyntaf.

Y llyfrau a gadwodd y storïau

Cadwyd y storïau mewn dau lyfr mawr. Rhannwyd Llyfr Gwyn Rhydderch, a enwyd am ei rwymiad gwyn, yn ddau yn yr Oesoedd Canol: mae Peniarth 4 yn dal y storïau a elwir heddiw’n Fabinogion. Bu Rhydderch ab Ieuan Llwyd, ei berchennog, fyw tua 1325 hyd 1400. Llyfr Coch Hergest, a enwyd am ei rwymiad lledr ac am Lys Hergest, yw’r trymaf o bell ffordd o lyfrau canoloesol Cymraeg, ac fe’i cedwir heddiw gan Goleg Iesu, Rhydychen, ar adnau yn Llyfrgell Bodley. Un o’r storïau sy’n teithio gyda’r Pedair Cainc yw Peredur fab Efrog, ac enw ei dad yn hen ffurf ar Efrog.

Arosfannau ar y llwybr

  1. Ysgrifennu’r Pedair Cainc (wedi’i gofnodi)

    Mae awdur anhysbys yn llunio Pedair Cainc y Mabinogi, chwedlau Pwyll, Branwen, Manawydan a Math, campweithiau adrodd straeon Ewrop.

    Ysgrifennu’r Pedair Cainc
  2. Pwyll a Rhiannon

    Mae tywysog Dyfed yn teyrnasu yn Annwn am flwyddyn, yna’n ymlid arglwyddes ar farch gwyn na all neb ei dal.

    Pwyll a Rhiannon
  3. Branwen a’r ddrudwen

    Mae priodas a oedd i ddod â heddwch rhwng Cymru ac Iwerddon yn gorffen mewn distryw i’r ddwy.

    Branwen a’r ddrudwen
  4. Manawydan a hud ar Ddyfed

    Daw niwl, mae Dyfed gyfan yn wag, ac mae tywysog amyneddgar yn ei hennill yn ôl â dim ond ei synnwyr.

    Manawydan a hud ar Ddyfed
  5. Blodeuwedd

    Mae dau ddewin yn creu gwraig o flodau. Daw’n amlwg fod ganddi ewyllys ei hun.

    Blodeuwedd
  6. Cyfranc Lludd a Llefelys

    Mae tair gormes yn disgyn ar Ynys Prydain, ac mae dau frawd brenhinol yn eu trechu i gyd. Dyma sut y daeth y dreigiau i Ddinas Emrys.

    Cyfranc Lludd a Llefelys
  7. Breuddwyd Macsen Wledig

    Mae ymerawdwr Rhufain yn breuddwydio am forwyn mewn caer ym mhen draw’r byd, ac yn ei chael yn Arfon.

    Breuddwyd Macsen Wledig
  8. Culhwch ac Olwen, a hela’r Twrch Trwyth

    I ennill merch y cawr rhaid i dywysog ifanc gyflawni deugain o bethau amhosibl, a’r olaf yn helfa ar draws de Cymru gyfan.

    Culhwch ac Olwen, a hela’r Twrch Trwyth
  9. Llyfr Gwyn Rhydderch

    Gwneir llawysgrif sy’n diogelu’r chwedlau a elwir heddiw’n Fabinogion, gan gynnwys y Pedair Cainc.

    Llyfr Gwyn Rhydderch
  10. Y Mabinogion

    Yr un chwedl ar ddeg mewn un lle: y Pedair Cainc, y chwedlau brodorol a’r tair rhamant.

    Y Mabinogion

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf