
Llwybr
Tirwedd y Mabinogi
Llun: Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Mae chwedlau’r Mabinogion wedi’u gosod mewn lleoedd go iawn ledled Cymru, o Arberth yn Nyfed i Harlech, Ardudwy a Dinas Emrys.
Dilynwch y Pedair Cainc a’r chwedlau sy’n perthyn iddynt ar draws y tir lle cawsant eu hadrodd gyntaf.
Y llyfrau a gadwodd y storïau
Cadwyd y storïau mewn dau lyfr mawr. Rhannwyd Llyfr Gwyn Rhydderch, a enwyd am ei rwymiad gwyn, yn ddau yn yr Oesoedd Canol: mae Peniarth 4 yn dal y storïau a elwir heddiw’n Fabinogion. Bu Rhydderch ab Ieuan Llwyd, ei berchennog, fyw tua 1325 hyd 1400.FfynhonnellWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i enwi am ei rwymiad gwyn; rhannwyd yn ddau yn yr Oesoedd Canol, Peniarth 4 a 5 heddiw: mae Peniarth 5, y rhan gyntaf, yn dal testunau crefyddol a gyfieithwyd yn bennaf o’r Lladin a’r Ffrangeg, gan gynnwys bucheddau saint a stori am Siarlymaen, a Pheniarth 4 y storïau a elwir heddiw’n Fabinogion; bu Rhydderch ab Ieuan Llwyd fyw tua 1325–1400; copïwyd gan Richard Langford yn 1573, cyn colli peth o’r testun, gan Thomas Wiliems yn 1596 (Llyfrgell Brydeinig, Add. MS 31055) a chan John Jones o Gellilyfdy yn 1607 (Peniarth 111). Llyfr Coch Hergest, a enwyd am ei rwymiad lledr ac am Lys Hergest, yw’r trymaf o bell ffordd o lyfrau canoloesol Cymraeg, ac fe’i cedwir heddiw gan Goleg Iesu, Rhydychen, ar adnau yn Llyfrgell Bodley.FfynhonnellRed Book of Hergest ↗Wikipedia (Saesneg)34 wrth 21 cm, 362 o ddail, heb ei rwymiad gwreiddiol; geilw Daniel Huws ef y trymaf o bell ffordd o lyfrau canoloesol Cymraeg; cafodd ei enw o liw ei rwymiad lledr ac o Lys Hergest, ei gartref o ddiwedd y 15fed ganrif hyd ddechrau’r 17eg; ei farddoniaeth yn bennaf yn waith Beirdd y Tywysogion; cedwir gan Goleg Iesu ar adnau yn Llyfrgell Bodley, gyda delweddau lliw llawn ar Digital Bodleian; J. Gwenogvryn Evans, The Poetry in the Red Book of Hergest (1911). Un o’r storïau sy’n teithio gyda’r Pedair Cainc yw Peredur fab Efrog, ac enw ei dad yn hen ffurf ar Efrog.FfynhonnellEbrauc ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd Efrog yn 71 OC, pan gododd Cerialis a’r Nawfed Lleng gaer uwchben afon Ouse; ceir y cofnod cynharaf o’i henw, Eburaci, ar lechen ysgrifennu o Vindolanda o tua 95–104; cyhoeddwyd Cystennin Fawr yn ymerawdwr yno gan y milwyr; rhestra’r Historia Brittonum, tua 830, Gaer Efrog ymhlith dinasoedd Prydain; Peredur fab Efrog yw arwr stori Gymraeg o’r 12fed neu’r 13eg ganrif, ac enw ei dad yn ffurf arall ar Ebrauc.
Arosfannau ar y llwybr
Ysgrifennu’r Pedair Cainc (wedi’i gofnodi)
Mae awdur anhysbys yn llunio Pedair Cainc y Mabinogi, chwedlau Pwyll, Branwen, Manawydan a Math, campweithiau adrodd straeon Ewrop.
Ysgrifennu’r Pedair CaincPwyll a Rhiannon
Mae tywysog Dyfed yn teyrnasu yn Annwn am flwyddyn, yna’n ymlid arglwyddes ar farch gwyn na all neb ei dal.
Pwyll a RhiannonBranwen a’r ddrudwen
Mae priodas a oedd i ddod â heddwch rhwng Cymru ac Iwerddon yn gorffen mewn distryw i’r ddwy.
Branwen a’r ddrudwenManawydan a hud ar Ddyfed
Daw niwl, mae Dyfed gyfan yn wag, ac mae tywysog amyneddgar yn ei hennill yn ôl â dim ond ei synnwyr.
Manawydan a hud ar DdyfedCyfranc Lludd a Llefelys
Mae tair gormes yn disgyn ar Ynys Prydain, ac mae dau frawd brenhinol yn eu trechu i gyd. Dyma sut y daeth y dreigiau i Ddinas Emrys.
Cyfranc Lludd a LlefelysBreuddwyd Macsen Wledig
Mae ymerawdwr Rhufain yn breuddwydio am forwyn mewn caer ym mhen draw’r byd, ac yn ei chael yn Arfon.
Breuddwyd Macsen WledigCulhwch ac Olwen, a hela’r Twrch Trwyth
I ennill merch y cawr rhaid i dywysog ifanc gyflawni deugain o bethau amhosibl, a’r olaf yn helfa ar draws de Cymru gyfan.
Culhwch ac Olwen, a hela’r Twrch TrwythLlyfr Gwyn Rhydderch
Gwneir llawysgrif sy’n diogelu’r chwedlau a elwir heddiw’n Fabinogion, gan gynnwys y Pedair Cainc.
Llyfr Gwyn RhydderchY Mabinogion
Yr un chwedl ar ddeg mewn un lle: y Pedair Cainc, y chwedlau brodorol a’r tair rhamant.
Y Mabinogion
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf








