
Llwybr
Gwrthryfelwyr a gwrthryfeloedd
Llun: Y Senedd-dy ym Machynlleth, sy’n gysylltiedig â senedd Owain Glyndŵr yn 1404 · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ni fu Cymru erioed yn dawel dan feistr. Cododd tywysogion, beirdd, ffermwyr a gweithwyr haearn dro ar ôl tro dros eu gwlad, eu hiaith a chwarae teg.
Mae’r llwybr hwn yn eu dilyn, o’r gwrthryfel yn erbyn y Normaniaid i Siartwyr Casnewydd a Merched Beca.
Tywysog, darogan a Becca
Roedd Owain Glyndŵr yn etifedd dau dŷ brenhinol: Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan, trwy ei dad, a llinach hynaf Deheubarth trwy ei fam Elen. Cymerodd y teitl Tywysog Cymru ac arfau brenhinol Gwynedd, a glynodd wrth y syniadau o senedd Gymreig ac eglwys Gymreig annibynnol.FfynhonnellOwain Glyndŵr (c. 1354–1416), ‘Prince of Wales’ ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Mab ac etifedd Gruffudd Fychan II, arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith, o linach Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan; roedd ei fam Elen yn gyd-aeres llinach hynaf teulu brenhinol y Deheubarth; astudiodd yn Ysbytai’r Frawdlys a bu’n filwr, yn ymgyrch yr Alban yn 1385; ar 16 Medi 1400, gyda’i geraint, ymosododd ar Ruthun; yn 1402 daliodd Reginald Grey ac Edmund Mortimer; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a gwneud cytundeb â Ffrainc; ni chlywir amdano ar ôl 1412, a bu farw yn 1416 yn ôl pob tebyg, efallai ym Monnington yn swydd Henffordd, cartref ei ferch Alis Scudamore; cymerodd deitl Tywysog Cymru ac arfau brenhinol Gwynedd, a daliodd at y syniad o senedd i Gymru ac eglwys Gymreig annibynnol; erys yn brif ffigwr hanes Cymru cyn y Diwygiad Methodistaidd. Pan oedd yng Nghaerfyrddin yn 1403 anfonodd am Hopcyn ap Tomas, ‘Maister of Brut’, i ddweud wrtho beth a ddaroganai’r hen ddaroganau.FfynhonnellHopcyn ap Tomas (c. 1330 – after 1403), gentleman ↗G. J. Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (1959) (Saesneg)Ganwyd tua 1330, mab Tomas ab Einion, o Ynysdawy ym mhlwyf Llangyfelach, Morgannwg; un o brif noddwyr beirdd y de a chasglwr llawysgrifau Cymraeg; mae pum awdl iddo yn Llyfr Coch Hergest; yn 1403, pan oedd Owain Glyndŵr yng Nghaerfyrddin, anfonodd am Hopcyn i ddweud wrtho beth a ddywedai’r hen ddaroganau am ei ffawd, gan mai Hopcyn oedd ‘Maister of Brut’.
Bedair canrif yn ddiweddarach cododd ffermwyr y gorllewin fel Merched Beca, rhwng 1839 a 1843, gan gymryd eu henw o Genesis 24:60. Arweiniodd eu protest at Ddeddf Ymddiriedolaethau Tyrpeg De Cymru 1844, a unodd yr ymddiriedolaethau a haneru’r doll ar galch.FfynhonnellRebecca Riots ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng 1839 a 1843 yng ngorllewin a chanolbarth Cymru; y cyntaf yn Efail-wen yn 1839, y mwyaf o aeaf 1842; cymerasant yr enw Merched Beca o Genesis 24:60, a gwisgai’r dynion fel menywod, mewn gynau gwynion; torasant y tollbyrth, a safasant hefyd yn erbyn y degwm, Deddf y Tlodion a rhenti uchel; Thomas Rees, Twm Carnabwth, a arweiniodd y cyntaf; daeth tua 200 o ddynion i dollborth y Bolgoed ym Mhontarddulais ar 6 Gorffennaf 1843; daeth y terfysgoedd i ben yn hwyr yn 1843; arweiniodd comisiwn brenhinol at Ddeddf Ymddiriedolaethau Tyrpeg De Cymru 1844, a unodd yr ymddiriedolaethau a haneru’r doll ar galch.
Arosfannau ar y llwybr
Y Cymry yn codi yn erbyn y Normaniaid (wedi’i gofnodi)
Ar draws Cymru mae’r Cymry’n codi ac yn dinistrio’r cestyll Normanaidd newydd i’r gorllewin o’r Conwy. Mae Cadwgan ap Bleddyn yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghoed Yspwys.
Y Cymry yn codi yn erbyn y NormaniaidGwenllian a’r Gwrthryfel Mawr
Lladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.
Gwenllian a’r Gwrthryfel MawrGwrthryfel Madog ap Llywelyn
Mae gwrthryfel ledled y wlad yn cipio Caernarfon ac yn llosgi’r dref newydd. Ateb Edward yw codi Biwmares, yr olaf o’i gestyll mawr.
Gwrthryfel Madog ap LlywelynLlywelyn Bren yn codi
Mae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.
Llywelyn Bren yn codiGwrthryfel Glyndŵr
Cyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.
Gwrthryfel GlyndŵrNi ddaliwyd Owain byth
Mae Owain Glyndŵr yn diflannu. Ni chafodd ei ddal ac ni chafodd ei fradychu, ac yn ôl traddodiad Cymru mae’n cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.
Ni ddaliwyd Owain bythGwrthryfel Merthyr
Mae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.
Gwrthryfel MerthyrCasnewydd a Merched Beca
Mae’r Siartwyr yn gorymdeithio ar Gasnewydd ac yn cael eu saethu. Yn y gorllewin, mae Merched Beca, wedi’u gwisgo fel menywod, yn chwalu tollbyrth.
Casnewydd a Merched BecaMerched Beca
Mae ffermwyr wedi’u gwisgo fel menywod, dan arweiniad ‘Beca’, yn dymchwel tollbyrth atgas ar draws gorllewin Cymru. Diwygir y tollau y flwyddyn ganlynol.
Merched BecaMAC: Mudiad Amddiffyn Cymru
Rhwng 1963 ac 1969 bu mudiad cudd a anwyd o foddi Tryweryn yn ffrwydro bomiau ar y pibellau a gludai ddŵr Cymru i Loegr ac ar adeiladau’r wladwriaeth a oedd yn paratoi Arwisgo 1969. Pam y gwnaethant hynny, beth a wnaethant, a beth fu’r gost.
MAC: Mudiad Amddiffyn Cymru
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf









