Hanes Cymru / Llwybrau

Llwybr

Gwrthryfelwyr a gwrthryfeloedd

Llun: Y Senedd-dy ym Machynlleth, sy’n gysylltiedig â senedd Owain Glyndŵr yn 1404 · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ni fu Cymru erioed yn dawel dan feistr. Cododd tywysogion, beirdd, ffermwyr a gweithwyr haearn dro ar ôl tro dros eu gwlad, eu hiaith a chwarae teg.

Mae’r llwybr hwn yn eu dilyn, o’r gwrthryfel yn erbyn y Normaniaid i Siartwyr Casnewydd a Merched Beca.

Tywysog, darogan a Becca

Roedd Owain Glyndŵr yn etifedd dau dŷ brenhinol: Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan, trwy ei dad, a llinach hynaf Deheubarth trwy ei fam Elen. Cymerodd y teitl Tywysog Cymru ac arfau brenhinol Gwynedd, a glynodd wrth y syniadau o senedd Gymreig ac eglwys Gymreig annibynnol. Pan oedd yng Nghaerfyrddin yn 1403 anfonodd am Hopcyn ap Tomas, ‘Maister of Brut’, i ddweud wrtho beth a ddaroganai’r hen ddaroganau.

Bedair canrif yn ddiweddarach cododd ffermwyr y gorllewin fel Merched Beca, rhwng 1839 a 1843, gan gymryd eu henw o Genesis 24:60. Arweiniodd eu protest at Ddeddf Ymddiriedolaethau Tyrpeg De Cymru 1844, a unodd yr ymddiriedolaethau a haneru’r doll ar galch.

Arosfannau ar y llwybr

  1. Y Cymry yn codi yn erbyn y Normaniaid (wedi’i gofnodi)

    Ar draws Cymru mae’r Cymry’n codi ac yn dinistrio’r cestyll Normanaidd newydd i’r gorllewin o’r Conwy. Mae Cadwgan ap Bleddyn yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghoed Yspwys.

    Y Cymry yn codi yn erbyn y Normaniaid
  2. Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr

    Lladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.

    Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr
  3. Gwrthryfel Madog ap Llywelyn

    Mae gwrthryfel ledled y wlad yn cipio Caernarfon ac yn llosgi’r dref newydd. Ateb Edward yw codi Biwmares, yr olaf o’i gestyll mawr.

    Gwrthryfel Madog ap Llywelyn
  4. Llywelyn Bren yn codi

    Mae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.

    Llywelyn Bren yn codi
  5. Gwrthryfel Glyndŵr

    Cyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.

    Gwrthryfel Glyndŵr
  6. Ni ddaliwyd Owain byth

    Mae Owain Glyndŵr yn diflannu. Ni chafodd ei ddal ac ni chafodd ei fradychu, ac yn ôl traddodiad Cymru mae’n cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.

    Ni ddaliwyd Owain byth
  7. Gwrthryfel Merthyr

    Mae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.

    Gwrthryfel Merthyr
  8. Casnewydd a Merched Beca

    Mae’r Siartwyr yn gorymdeithio ar Gasnewydd ac yn cael eu saethu. Yn y gorllewin, mae Merched Beca, wedi’u gwisgo fel menywod, yn chwalu tollbyrth.

    Casnewydd a Merched Beca
  9. Merched Beca

    Mae ffermwyr wedi’u gwisgo fel menywod, dan arweiniad ‘Beca’, yn dymchwel tollbyrth atgas ar draws gorllewin Cymru. Diwygir y tollau y flwyddyn ganlynol.

    Merched Beca
  10. MAC: Mudiad Amddiffyn Cymru

    Rhwng 1963 ac 1969 bu mudiad cudd a anwyd o foddi Tryweryn yn ffrwydro bomiau ar y pibellau a gludai ddŵr Cymru i Loegr ac ar adeiladau’r wladwriaeth a oedd yn paratoi Arwisgo 1969. Pam y gwnaethant hynny, beth a wnaethant, a beth fu’r gost.

    MAC: Mudiad Amddiffyn Cymru

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf